Mykeny – perła Peloponezu

Mykeny zabytkiMykeny to niewielka wieś w Argolidzie, w pobliżu słynnych ruin, które jeszcze dzisiaj świadczą – dzięki zachowanym grobowcom kopułowym i szybowym, potężnym murom i bramom, szczątkom pałaców i domów – o dawnym blasku siedziby królewskiej z czasu jej rozkwitu przed 3500 laty. Słynne złote skarby (maski, ozdoby, srebrne i złote naczynia), znalezione w r. 1874 oraz w latach następnych przez Henryka Schliemanna
i jego następców, stanowią dzisiaj dumę Ateńskiego Muzeum Narodowego. Dojazd samochodem szosą Korynt-Ar-gos i dalej drogą na Mykeny (4 km).

Historia
Już ok. r. 3000 p.n.e., we wczesnej epoce brązu, wzgórze na którym powstał Akropol (278 m) było prawdopodobnie zamieszkałe. Według legendy Mykeny zostały założone przez Perseusza. Po dynastii Perseidów nastąpiła dynastia Pelopidów, za której Mykeny w drugim tysiącleciu p.n.e. stały się stolicą potężnego królestwa. Po Pelopsie rządził w Mykenach jego syn Atreusz, którego synami byli Agamemnon i Menelaos. Agamemnon pojął za żonę Klitajmnestrę, Menelaos-Helenę, której uprowadzenie przez księcia trojańskiego Parysa stało się przyczyną wojny trojańskiej. W tych czasach Mykeny były u szczytu potęgi. Według Homera Agamemnon władał całą Argolidą i wieloma wyspami. Był dowódcą wojsk greckich. Przed wyruszeniem na wojnę przeciwko Troi ofiarował swoją córkę Ifigenię bogini Artemidzie. Gdy po 10 latach powrócił zwycięsko z Troi, Klitajmnestra poleciła swemu kochankowi Egistesowi zamordować męża. W odwecie za to została zabita przez swego syna Orestesa, namówionego do tego czynu przez siostrę Elektrę. Historia potomków Atreusza, Atrydów, stała się później tematem wielu tragedii, zwłaszcza dzieje Agamemnona i Ifigenii. Eurypides ujął dzieje Atrydów w dramatach „Elektra”, „Orestes” oraz „Ifigenia w Aulidzie” i „Ifigenia na Taurydzie”. Sofokles opisał popełnioną przez Orestesa zbrodnię matkobójstwa w „Elektrze” a Ajschylos, najstarszy z trzech klasycznych tragików Grecji, ujął historię rodu Atrydów w trylogii „Oresteja”. Goethe napisał dramat „Ifigenia na Taurydzie”. Badania naukowe dowiodły, że rozkwit kultury mykeńskiej nastąpił ok. r. 1600 p.n.e. z przybyciem Achajów, i trwał do r. 1100 p.n.e., gdy doryccy najeźdźcy zniszczyli pałac i położone u jego stóp miasto.
Ta epoka, zwana późnej epoką Hellady, dzieli się na okresy grobów szybowych (ok. 1600-1500 p.n.e.), wczesnych grobów kopułowych i zamków (ok. 1500-1425 p.n.e.) oraz późnych grobów kopułowych i murów obronnych (ok. 1425-1100 p.n.e.). Wyraźny wpływ pochodzącej z Krety kultury minojskiej dał się zauważyć zwłaszcza na początku epoki. W XV w. p.n.e. kultura mykeńska rozprzestrzeniła się na całym lądzie, a „bogate w złoto” miasto utrzymywało szerokie stosunki handlowe z całym obszarem śródziemnomorskim. Istnieją dowody szczególnie intensywnych stosunków z Egiptem.

Zniszczenia spowodowane przez doryckich Heraklidów (ok. 1100 p.n.e.) przyczyniły się do zapoczątkowania upadku miasta. Nie udało się jednak dotychczas wyjaśnić powodów tak szybkiego zaniku niegdyś kwitnącej metropolii. W r. 468 p.n.e. najazd Argiwów ostatecznie doprowadził Mykeny do ruiny. W r. 1874 Henryk Schliemann (1822-1890) rozpoczął tu poszukiwania pałacu Agamemnona, którego miejsce okazało się zgodne z opisem Homera. Wkrótce potem w okrągłym zespole grobów królewskich odnalazł bogaty złoty skarb, znajdujący się obecnie w Ateńskim Muzeum Narodowym. Od tego czasu greccy i brytyjscy archeologowie przeprowadzili wiele uwieńczonych powodzeniem poszukiwań. Oprócz murów zamkowych odkryto w r. 1952 i w latach następnych dalszy krąg grobów (oznaczony literą B, w odróżnieniu od odkrytego przez Schliemanna kręgu A). Obecnie uczeni zajmują się odczytaniem pisma linearnego tablic z napisami, odkrytych w kręgu B.

Zwiedzanie
Ze wsi Mikine asfaltowana droga prowadzi do wykopalisk przez dolinę z mostem mykeńskim, obok odnogi prowadzącej do hotelu „Xenia” („Tourist Pavillon”). Nieco dalej, po lewej stronie znajduje się wejście do tzw. Skarbca Atreusza [1]. Ten grobowiec kopułowy, zwany błędnie „Grobem Agamemnona”, powstały ok. r. 1330 p.n.e. jest arcydziełem architektury, najwybitniejszą budowlą Myken.

Skarbiec Atreusza
Wbudowany w zbocze pagórka korytarz o długości 35 m i szerokości 6 m kończy się bramą o wysokości 5,5 m, zamkniętą blokiem kamienia o wadze ok. 120 ton. W trójkątnym polu u góry znajdowała się zapewne rzeźba (podobnie jak w Bramie Lwów). Po obu stronach bramy stały zielone kolumny z marmuru (rekonstrukcja w Muzeum Narodowym w Atenach). Stąd przechodzi się przez korytarz o długości 5 m do sklepionego pomieszczenia o wysokości 13,2 m
1 średnicy 14,5 m. Ściany tego pomieszczenia zbudowane są z bloków kamiennych ułożonych w pierścienie zwężające się ku górze i przechodzących w kopulę. Ostatnia warstwa w zworniku składa się z jednego bloku, który mógł zostać wyjęty bez naruszenia bezpieczeństwa budowli.

Po prawej stronie mieści się wykuta w skale właściwa komora grobowa. Pozostałe udostępnione do zwiedzania w Mykenach groby kopułowe składają się tylko z jednej komory. Gdy Henryk Schliemann otworzył grób, nosił on już ślady rabunku. Tylko po znalezionych odłamkach waz udało się określić czas powstania grobowca. Ponieważ w skarbcu nie ma żadnego oświetlenia, zaleca się turystom przynoszenie własnych latarek kieszonkowych; dotyczy to również cysterny. Za Skarbcem Atreusza, na prawo od ulicy zachowały się fundamenty mykeńskiego podgrodzia, m.in. Dom Sfinksów, Dom Handlarza Olejem i Dom Tarcz Herbowych. Na końcu ulicy (parking) znajduje się wejście na właściwy obszar ruin. Idąc w górę do zamku, dochodzi się do potężnego pierścienia murów obronnych [2], Mur o grubości średnio 6 m otacza teren o powierzchni ok. 30 000 m2. Na miejscu dawnego, krótszego muru wzniesiono ok. r. 1350 p.n.e. mur z grubo ciosanych bloków wapienia. W III w. p.n.e. niektóre części zostały zastąpione nowym murem z wielobocznych bloków kamiennych.

Na obszar zamku wchodzi się przez znaną już w starożytności Bramę Lwów [3]. Została zbudowana ok. r. 1250 p.n.e., a więc w 100 lat po budowie muru. Trzy potężne bloki kamienne two- I rzą bramę o wysokości otworu 3,25 m i prawie takiej samej szerokości. Dla odciążenia bramy wycięto w murze trój- i kąt o wysokości ok. 3 m, w który wstawiono znaną rzeźbę lwów. Płyta kamienna o grubości 70 cm przedstawia dwa Iwy wspinające się na kolumnę. Ich zwrócone ku przodowi głowy, wykonane zapewne z innego kamienia lub brązu, nie dotrwały do naszych czasów. Płaskorzeźba, najstarsza ze znanych tej skali płaskorzeźb Grecji, ma pod względem tematycznym cechy kreteńskie, natomiast pod względem wykonania czysto mykeńskie.

Przez korytarz – pierwotnie zakryty i zamknięty drugą bramą – dochodzi się do tarasu z grobami królewskimi; po prawej ruina dwukondygnacyjnego budynku, służącego zapewne za spichlerz [4].
Groby królewskie [5]. Odkryty w r. 1876 przez Schliemanna i później w znacznym stopniu odkopany krąg grobów królewskich ma średnicę ok. 26 m. Jeszcze obecnie można wyraźnie rozpoznać po- | dwójny pierścień stojących pionowo płyt kamiennych; wypełniona ziemią przestrzeń między obu pierścieniami była przykryta płytami. Wewnątrz tego pierścienia mieścił się plac wyłożony płytami, na którym stały stele nagrobne. Poniżej terenu znajdowały się – odsłonięte obecnie – groby o murowanych ścianach i stropie z belek drewnianych, na których ułożono płyty kamienne. Sześć odkrytych tu grobów szybowych pochodzi z okresu 1600-1500 p.n.e., a więc z pierwszych stuleci epoki mykeńskiej – są więc o kilkaset lat starsze niż przypuszczał Schliemann; (sądził że odnalazł groby Agamemnona i jego rodziny). Nie ulega jednak wątpliwości, że chodzi o groby królów i członków rodzin królewskich.

Sześć grobów zawierało łącznie 19 zwłok, w tym dziewięciu mężczyzn, ośmiu kobiet i dwojga dzieci. Jedyne w swoim rodzaju, niezmiernie cenne dary grobowe zostały odnalezione w całości; złote maski, korony pogrzebowe, spinki, naczynia i sygnety, srebrne misy, broń z brązu ze wspaniałą inkrustacją oraz wszelkiego rodzaju ozdoby z kamieniami szlachetnymi i półszlachetnymi. Wszystkie te znaleziska znajdują się w Ateńskim Muzeum Narodowym. Te groby nazwano kręgiem A.

Na południowy wschód od grobów królewskich położone są pozostałości wielkich późnomykeńskich domów mieszkalnych: Domu Wazy z Wojownikami [6], (nazwanego tak od słynnej wazy w zbiorach muzeum ateńskiego), Domu z Rampą [7] (tylko nieznaczne szczątki), Domu Południowego [8], Domu Cytadeli [9] i Domu Tsuntasa [10]. Wszystkie te domy uległy zniszczeniu ok. r. 1100 p.n.e.

Idąc w górę wzdłuż rampy zaczynającej się przy grobach królewskich a następnie skręcając w lewo, dochodzi się do Pałacu Królewskiego [11]. Plan pałacu, powstałego w XIV w. p.n.e. na miejscu dawniejszego pałacu jest jeszcze czytelny. Obecnie do pałacu otoczonego potężnymi murami tarasu wchodzi się od zachodu. Dawniej wejście prowadziło od południa przez szerokie schody zewnętrzne, z których zachowały się jeszcze 22 stopnie, a przez przedsionek do wielkiego dziedzińca wewnętrznego (25×12 m), wokół którego znajdowały się najważniejsze pomieszczenia. Do zachodniej strony dziedzińca przylegała Sala Tronowa, w której królowie udzielali audiencji. Po wschodniej stronie dziedzińca przez przedsionek o dwóch kolumnach wchodziło się do pomieszczenia dla mężczyzn (megaronu) o długości 19 m i szerokości 12 m. Zachowały się jeszcze progi obu drzwi i otwory po bolcach, na których obracały się skrzydła drzwiowe. Megaron był niskim budynkiem, którego strop był oparty na czterech drewnianych słupach ustawionych na kamiennych fundamentach. Pośrodku zachował się trzon kuchenny, nad którym istniał otwór w stropie. Z malarstwa ściennego zachowały się tylko drobne fragmenty (w Ateńskim Muzeum Narodowym). Budynek spłonął ok. r. 1100; zachowały się ślady pożaru.

W drodze powrotnej, skręcając na prawo i wchodząc na szczyt pagórka, gdzie znajdują się pozostałości świątyni Ateny lub Hery [12] (Argolida byta jednym z dwu ośrodków kultu Hery, drugim był Samos). Znaleziona na tym miejscu płaskorzeźba z wapienia z wyobrażeniem nieokreślonej bogini, zapewne Hery, znajduje się w ateńskim muzeum. Ze szczytu roztacza się wspaniała panorama terenu wykopalisk i równiny argolijskiej aż do Nauplii, Argos i Tirynsu. W razie braku czasu można ze szczytu pagórka zejść tą samą drogą do Bramy Lwów i zwiedzić tylko szczątki budowli znajdujących się poza obrębem murów. W przeciwnym przypadku ze wzgórza należy zejść do wschodniej części dawnego zamku. Po prawej stronie omija się Dom z Kolumnami [13], ruinę budynku o trzech kondygnacjach, o układzie odpowiadającym ze zdumiewającą dokładnością opisanemu przez Homera pałacowi Odyseusza.

Za murem oporowym [14], wzniesionym w XIV w. p.n.e. dochodzi się do północnego naroża terenu, włączonego dopiero w 100 lat później w obręb zamku. Tam znajduje się po lewej wejście do podziemnej cysterny [15] (XIII w. p.n.e.), która stanowiła zapas wody wystarczający na okres długotrwałego oblężenia. Schody o 100 stopniach i kilku załamaniach kierunku prowadzą w dół do pozbawionej obecnie wody cysterny. Powróciwszy do starego muru [14] należy trzymać się prawej strony i przejść wzdłuż północnej ściany zamku. Mija się bramę północną [16], stanowiącą obok Bramy Lwów jedyne wejście na teren zamku (jeżeli pominąć niewielkie furtki w murach). Wkrótce dochodzi się do kręgu grobów królewskich [5] i Bramy Lwów, a następnie po prawej za kratą wylania się Lwi Grobowiec [17], grobowiec kopułowy (ok. r. 1450 p.n.e.). Warto zwiedzić jeszcze kilka ruin leżących po lewej stronie poniżej drogi, a przede wszystkim tzw. Grób Egistesa [18], stary grób kopułowy (ok. 1500 p.n.e), a następnie Grób Klitajmnestry [19]. Ten grobowiec zbudowany dopiero ok. r. 1300 p.n.e. został gruntownie odnowiony przed kilku laty. Pod względem układu i wielkości (wysokość wnętrza prawie 13 m) przypomina nieco tylko starszy Skarbiec Atreusza [1]. Podobnie jak inne grobowce Myken i ten został splądrowany przed odkryciem go przez archeologów. Ten grób kopułowy, powstał zapewne ok. r. 1300 p.n.e. Właściwe wejście do grobu prowadzi przez dromos między dwoma murami o długości 35 m i szerokości 6 m. Na południowym końcu dromosu jest brama prowadząca do wnętrza grobowca. Po obu stronach bramy zachowały się dwie kanelowane bazy półkolumn. Grób został w ostatnich latach starannie odnowiony. Powyżej grobu Klitajmnestry widoczne są pozostałości teatru [20].

Drugi krąg grobów królewskich [21] został założony już w XVII w. p.n.e., a więc na krótko przed wewnętrznym kręgiem grobów królewskich [5]; miał taką samą średnicę (28 m). Łącznie odkryto tu 14 grobów szybowych, w których znaleziono liczne dary grobowe. Po wybudowaniu Grobu Klitajmnestry [19] groby te zasypano i zapomniano o nich. Ten krąg grobów nazwano kręgiem B. Całość wykonana z wielkich bloków wapienia otaczających groby jest już ledwie czytelna, niektóre szyby grobowe są jeszcze dobrze widoczne.
Tu kończy się trasa zwiedzania, gdyż skromne szczątki grobów znajdujących się po zachodniej stronie drogi dojazdowej są stosunkowo mało interesujące.