Wyspa Delos

Wyspa-DelosWyspa Delos (Dilos 3,6 kma) była w starożytności ośrodkiem religijnym obszaru egejskiego. Dzisiaj ta prawie nie zamieszkała wyspa, zbudowana ze skał gnejsowych, granitów i łupków, stanowi największy i najciekawszy obszar wykopalisk nie tylko na Cykladach, lecz w ogóle na wyspach greckich. Trwające wciąż prace wykopaliskowe prowadzą archeolodzy francuscy od r. 1872. Na wyspę Delos można dotrzeć z sąsiedniej wyspy – ośrodka wczasowo-turystycznego Mikonos.

Historia
Według legendy tu właśnie udzielił Posejdon schronienia prześladowanej przez zazdrosną małżonkę Herę kochance Zeusa, Leto, i zakotwiczy! pływającą wyspę diamentowymi kolumnami do dna morskiego. Leto urodziła bliźnięta: Artemidę i – pod palmą daktylową -Apollina, boga światła, mądrości i poezji. Od tego czasu wyspa uważana była za świętość, stała się miejscem czci Apollina, ośrodkiem religijnym obszaru egejskiego i narodową świętością Greków.
Wyspa Delos była zamieszkała już od końca III tysiąclecia p.n.e. W VII w. przeszła pod opiekę Naksos i stała się kulturalnym i gospodarczym centrum jońskiego państwa wyspiarskiego. Ateny, zazdroszcząc wyspie szybkiego rozwoju, próbowały osiągnąć wpływy na wyspie. Pretekstem do tego stała się legenda.
według której Tozeusz podczas swojego powrotu z Krety do Aten wykonał tu kultowy „taniec żurawi” I zainicjował odbywające się co pięć lat gry delijskie (Delie) ku czci Apollina.

W r. 477 p.n.e. wyspa Delos przyłączyła się do Attycko-Delickiego Związku Morskiego; sprawowała zarząd nad majątkiem związku. W r. 454 p.n.e. Ateny, rzekomo ze względów bezpieczeństwa, przeniosły zgromadzone skarby do Partenonu, pozbawiając Delos wszelkiej możliwości protestu politycznego. Powołując się na nową organizację obchodów Deliów, na które Ateny przysłały na pokładzie specjalnie przeznaczonego na ten cel statku stuosobową drużynę, zażądały w r. 425 p.n.e. tak zwanego „o-czyszczenia wyspy”. Od tego czasu na obszarze wyspy wprowadzono zakaz rodzenia dzieci i umierania. Stare groby zostały przeniesione na sąsiednią wyspę Reneja. Tam też wypędzono ciężarne kobiety i umierających. Utrudniło to stworzenie niezależnego miasta. W r. 314 p.n.e. Macedończycy uwolnili wyspę Delos spod władzy attyckiej. Delos odzyskało potęgę, stało się ośrodkiem nowego związku wysp i przeżyło okres rozkwitu, który przetrwał też okres władzy egipskiej, rodyjskiej i w końcu rzymskiej.

W r. 168 p.n.e. senat rzymski ogłosił Delos wolnym portem, aby pozbawić wpływu konkurentów z Rodos. To przyczyniło się do dalszego wzrostu zamożności wyspy. Obrót towarowy z sąsiednimi krajami odbywał się za pośrednictwem miejscowego portu, który przyciągał armatorów i kupców z krajów Morza Śródziemnego. Zbudowali oni dzielnicę mieszkaniową oraz świątynie swoich bóstw. W tym czasie w Delos istniało też doskonale prosperujące targowisko niewolników.

Jeszcze większy rozwój nastąpił po zniszczeniu Koryntu (146 p.n.e.), lecz okres rozkwitu zbliżał się ku końcowi. W roku 88 p.n.e. Mitrydat VI, król Pontu, polecił zdobyć i splądrować Delos. W r. 69 p.n.e. piraci w jego służbie zniszczyli Delos, które do naszych czasów pozostało nie zamieszkałe.

Zwiedzanie
Na teren wykopalisk wkracza się przez zasypane piaskiem nabrzeże starożytnego Świętego Portu, do którego zawijali nie tylko pielgrzymi, ale też statki handlowe. Basen portowy mial głębokość od 1,5 do 3 m i był chroniony przez dwa mola z bloków granitowych. Dalej wchodzi się na Agorę Kompitalistów [1], zrzeszenia wyzwolonych i niewolników, którzy czcili tu rzymskie bóstwa rozstajnych dróg, Lares Compitales. Stąd prowadzi na północ droga pielgrzymkowa o szerokości 13 m, przy której ongiś stały po obu stronach rzędy figur. Portyk Filipa [2] został ufundowany w r. 210 p.n.e. przez Filipa V Macedońskiego (napis wotywny na szczątkach architra-wu), a w r. 180 p.n.e. rozbudowany w kierunku zachodnim. Hala południowa (ok. 200 p.n.e.) była darem królów Per-gamonu. Tworzyła zachodnią granicę pierwszego targowiska wyspy, Agory Południowej [3], otoczonej później kolumnadami od północy i wschodu.
Droga pielgrzymek wchodzi przy Propyle-jach do Świętej Dzielnicy. Po prawej za nimi znajduje się jedna z najstarszych budowli Delos (pocz. VI w. p.n.e.), Hala Mieszkańców Naksos [4]. Belkowanie dachowe tej małej świątyni opierało się na ośmiu kolumnach jońskich. Do północnej ściany przylega olbrzymi cokół marmurowy (VI w. p.n.e.), na którym stał monumentalny posąg Apollina o wysokości 9 m. Na cokole widnieje grecki napis „Jestem cokołem i posągiem z jednego kamienia”, który miał podkreślać wartość tego daru mieszkańców Naksos. Naprzeciw tej hali rozciąga się prostopadle Portyk mieszkańców Naksos [5] (ok. 550 p.n.e). W narożu cokół przypomina o wielkiej palmie z brązu ufundowanej przez Ateńczyka Niklasa dla upamiętnienia drzewa, pod którym Leto urodziła Apollina i Artemidę. Upadek drzewa miał zniszczyć posąg Apollina. Po stronie północno-wschodniej widać jeszcze nieznaczne pozostałości pomieszczenia kultowego (IV w. p.n.e.) uznanego za Keraton [6]. Wokół jego ołtarza, wykonanego przez Apollina z rogów dzikich zwierząt upolowanych przez Artemidę na Kynthos, odbywały się tańce żurawi.

Granitowa podbudowa zbudowanej w r. 180 p.n.e. Świątyni Artemidy [7] kryje szczątki starszych, pochodzących częściowo nawet z okresu mykeńskiego obiektów kultowych nieznanego bóstwa żeńskiego. Przy północno-zachodnim narożu leżą dwie części omawianego już posągu Apollina, potężny korpus bez głowy oraz biodra. Zwróciwszy się ku wschodowi można zobaczyć fundamenty trzech Świątyń Apollina [8]. Jako pierwsza z nich powstała na początku VI w. p.n.e. stojąca najdalej na północ świątynia z piaskowca z posągiem Apollina z brązu (II pot. VI w.), dzieło Tektaiosa z Naksos. W niej przechowywano do r. 454 p.n.e. majątek Attycko-Delijskiego Związku Morskiego. Wkrótce po r. 480 p.n.e. rozpoczęli Ateńczycy budowę położonej po stronie południowej największej świątyni, która wobec sprzeciwu miejscowej ludności mogła zostać ukończona dopiero w III w. p.n.e. Średnią świątynię zbudowali Ateńczycy w latach 425-417 p.n.e. Od strony północnej otaczały obszar świątyń półkoliście cztery małe skarbczyki [9] w stylu doryckim, budowla niewiadomego przeznaczenia oraz wydłużony budynek charakterystyczny dzięki ustawionemu na powrót posągowi Hermesa, który był przypuszczalnie Prytanejonem [10] (ratuszem; V-IV w. p.n.e.).

Hala określana jako Sanktuarium Byków jest najdalej na wschód położonym obiektem obszaru sakralnego. Była dostępna tylko z węższego boku. Zakłada się, że budynek ufundowany przez macedońskiego króla Demetriosa (III w. p.n.e.) służył jako pomieszczenie dla przechowywania statku poświęconego Apollinowi, zapewne dla uczczenia zwycięskiej bitwy morskiej Macedończyków z Ptolemejczykami w r. 246 p.n.e. Po stronie południowej wystawiono ułamki fryzu rzeźbiarskiego obiegającego ściany wewnętrzne (delfiny, bogini na potworze morskim i in.), a po stronie zachodniej przednie części klęczących byków.

Przy północno-wschodnim narożu sanktuarium, w pobliżu bramy wschodniej pozostały fundamenty Sanktuarium Dionizosa [12] oraz dwa posągi choregijs-kie (związane z ateńskimi obchodami), z dekorowaną rzeźbami podstawą oraz nasadzonymi fallusami jako symbolami płodności.
Następnie należy przejść w kierunku zachodnim obok Hall Kolumnowej [13] zbudowanej w latach 253-250 p.n.e. przez macedońskiego króla Antigonosa Gonatasa, tworzącej nową północną granicę świętego obszaru. Na terenie widać pozostałości fryzu umieszczonego nad 48 kolumnami fasadowymi (tryglify z rzeźbionymi głowami byków).W pobliżu środka hali znajduje się pochodzący z czasów mykeńskich półkolisty grób legendarnych, przybyłych z północy dziewic Argo i Opis, które pomogły Leto przy jej porodzie.

Przy zachodnim końcu portyku Antigonosa przechodzi się przez Eklezjasterion (salę zebrań), do którego przylega od zachodu trzyczęściowy Tezmoforion [14], zapewne sanktuarium bogini De-meter i jej córki Kory.
Opuszczając święty obszar wchodzi się na teren poświęcony początkowo wyłącznie kultowi Leto, a który za czasów rzymskich został przekształcony w ośrodek handlowy. Z boku po lewej rozciąga się Agora Teofrastosa [15], urządzona w r. 126 p.n.e. przez ateńskiego epimeletę (celnika) Teofrastosa. Na północ od agory wznosiła się od r. 208 p.n.e wielka sala kolumnowa [16], pełniąca prawdopodobnie funkcję giełdy zbożowej. Nieco dalej znajdują się fundamenty świątyni [17] poświęconej w r. 280 p.n.e. dwunastu bóstwom olimpijskim; jeszcze dalej fundamenty malej archaicznej Świątyni Leto (VI w. p.n.e.) i budynku [18] ze sklepami i warsztatami.

Po przeciwległej stronie znajduje się wejście do Agory Italików [19], zajmującej największy obszar budowli wyspy. To wielkie targowisko (koniec II w. p.n.e.) było urządzone dla potrzeb kupców rzymskich i świadczy o znaczeniu wyspy jako ośrodka handlu. Wewnętrzny dziedziniec otaczała dwukondygnacyjna sala kolumnowa. W niektórych dość dobrze zachowanych pomieszczeniach handlowych zobaczyć można piękne mozaikowe posadzki.
Następnie dochodzi się do Alei Lwów, słynnych, stojących na tarasie smukłych rzeźb lwów [20] wykonanych z marmuru z Naksos w VII w. p.n.e. Cztery z tych najstarszych monumentalnych rzeźb zwierząt w sztuce greckiej zachowały się w znacznym stopniu, pozostałe trzy w niewielkich fragmentach. Jedna z tych rzeźb (z dorobioną głową) stoi przed arsenałem w Wenecji, jeszcze jedna zaginęła bez śladu.

Na otoczonym murem, zasypanym w r. 1926 ze względu na zagrożenie malarią Świętym Jeziorze [21] pływały w starożytności święte łabędzie poświęcone Apollinowi oraz święte gęsi bogini Leto. Nieco powyżej Alei Lwów znajduje się przedstawicielstwo Posejdoniastów [22], zrzeszenia kupców z Berytos (Bejrut), które oddało się pod opiekę Posejdona. Przechodząc obok palestr: granitowej i morskiej [23] (II w. p.n.e.) można zwiedzić niezbyt interesujące ruiny w północnej części wyspy, m.in. Sanktuarium Ar-chegetesa [24] poświęcone delijskiemu kapłanowi królewskiemu oraz gimnazjon [25], stadion [26] i pozostałości dzielnicy mieszkalnej. Przechodząc wzdłuż wybudowanego w r. 66 p.n.e. muru Triariusa dochodzi się do muzeum [27] mieszczącego wybitne dzieła sztuki archaicznej VII i VI w. p.n.e.

Idąc od muzeum w kierunku południowym na górę Kynthos (113 m n.p.m.) zobaczymy wytworny, zbudowany na zboczu wzgórza Dom Hermesa [28]. Wąwozem Inopos, obok zbiornika wodnego, dochodzi się do tarasu bóstw syryjskich i egipskich. Północna część tarasu była przeznaczona dla bóstw syryjskich (Ata-rgatis – święta Afrodyta i bóg pogody Ha-dad z Hierapolis-Bambyke), południowa należała do bóstw egipskich. W sanktuarium znajdował się mały teatr z portykami [29], Przyległy od południa kompleks budowli [30], zwany Serapieion C, służył kultowi bóstw egipskich Izydy i Serapisa. Marmurowa fasada Świątyni Izydy (ok. 180 p.n.e.) została odbudowana. Widoczne są również mury fundamentowe małej marmurowej Świątyni Hery [31] (koniec VI lub początek V w. p.n.e.).
Od Herajonu prowadzi droga na górę Kynthos. Wspinaczkę wynagradza piękny widok ze szczytu wzgórza. Powróciwszy do Świątyni Hery skręca się na południe i dociera do ścieżki wiodącej do dzielnicy mieszkalnej zbudowanej w II-I w. p.n.e. Prawie wszystkie, przeważnie dwukondy-gnacjowe, budynki mają kolumnowy dziedziniec wewnętrzny (impluvium) z cysterną na wodę deszczową.