Zabytki warte zobaczenia w Grecji

Akropol
Akropol ateński, godło miasta i najbardziej znany obiekt turystyczny Grecji, nie ma sobie równych pod względem wielkości i wartości historycznych jako niepowtarzalny kompleks wspaniałych budowli. Przybywający do Aten kierują pierwsze kroki na Akropol. Wszystkie budowle znajdujące się na skalistym płaskowzgórzu są wynikiem starannych prac konserwatorskich, rozpoczętych przed stu laty i trwających po dzień dzisiejszy. Obecnie nie prowadzi się już wykopalisk i nie ma nowych sensacyjnych odkryć (dopiero przy odbudowie Propylejów odnaleziono małą świątynię Nike, której elementy Turcy wbudowali w mury bastionu), a prace mają na celu zachowanie już istniejących zabytków.
W ciągu minionych 25 lat starożytne zabytki ucierpiały bardziej niż w ciągu poprzednich burzliwych 2 500 lat dziejów Akropolu. Czego nie dokonały minione tysiąclecia, czynią dzisiaj gazy spalinowe, wyziewy przemysłowe i miliony zwiedzających Akropol każdego roku. Przeżarte przez kwaśne deszcze marmurowe rzeźby hali Kariatyd Erechtejonu zastąpiono kopiami z żywic wzmocnionych włóknem szklanym, ubytki kolumn uzupełniono. Marmurowe schody zabezpieczono drewnianymi rusztami, wnętrza świątyń i inne ważne miejsca nie są już dostępne dla zwiedzających. Zabroniono nawet podnoszenia z ziemi kamyczków i zabierania ich na pamiątkę. Akropol upodobnił się do placu budowy, ale po ukończeniu robót w roku 1995 zalśnił dawnym blaskiem. Wzgórze Akropolu (156 m n.p.m.) wznoszące się ok. 80 m ponad miasto, było zamieszkałe zapewne już od r. 3000 p.n.e. tzn. od młodszej epoki kamiennej. W okresie średniohelleńskim (1900-1580 p.n.e.) zaistniał na wzgórzu kult Ateny i wtedy też zbudowano pierwszy paląc. W okresie późnohelleńskim (mykeńskim, 1580-1100 p.n.e.) ród królewski osiadły na Akropolu rządził całą Attyką; pozostałości pałacu i muru wysokości 10 m otaczającego płaskowyż przetrwały do naszych czasów. Wtedy też powstał bastion, na którym stoi Świątynia Nike. Od r. 800 p.n.e. stawał się Akropol świętym miejscem bez domów mieszkalnych – z prostą bramą wejściową po zachodniej stronie wzgórza i kilkoma niewielkimi świątyniami oraz jedną dużą, zbudowaną ok. 600 lat p.n.e., lecz w nie odnalezionym dotychczas miejscu (fragmenty rzeźb z tympanonu w Muzeum Akropolu).

Ok. r. 590 p.n.e. trwała już budowa pierwszego Partenonu, który od swojej długości 100 stóp nosił nazwę Hekatompedon (stustopowy). Znajdował się zapewne na miejscu obecnego Partenonu (fragmenty tympanonu w Muzeum Akropolu). Ponadto wzniesiono tutaj – przypuszczalnie przed dzisiejszym Erechtejonem
– wkrótce po reformie ustrojowej Solona (594 p.n.e.) – pierwszą kamienną Świątynię Ateny Polias (Opiekunki miasta). Pozostałości rzeźb z tympanonu (ok. 575 p.n.e.) z polichromowanego piaskowca zachowały się również i są do obejrzenia w Muzeum Akropolu. Ok. r. 520 p.n.e. świątynię zastąpiono większą – starszą Świątynią Ateny, która jednak w r. 479 p.n.e. została spalona przez Persów, a jej ruiny rozebrano w r. 406 p.n.e. Fundamenty są jeszcze widoczne (patrz str. 75).

Wkrótce po ostatecznym zwycięstwie nad Persami (467 p.n.e.) rozpoczęła się odbudowa Akropolu. Wykorzystując elementy zburzonych przez Persów świątyń, Temistokles zbudował mur północny, a Kimon mury po południowej i wschodniej stronie wzgórza. Z pozostałym gruzem zakopano wówczas słynne Kariatydy, znajdujące się dziś w Muzeum Akropolu. Ponadto nadsypano wzgórze od północy i południa dla uzyskania miejsca pod nowe budowle. W r. 465 p.n.e. rozpoczęto na miejscu dzisiejszego Partenonu budowę nowej Świątyni Ateny, nieco dłuższej i węższej od niego; budowa została przerwana po ustawieniu dolnej kondygnacji bębnów kolumn, które później zostały wbudowane w inne obiekty lub rozrzucone po wzgórzu.

W r. 456 p.n.e. Perykles przedstawił zgromadzeniu ludu ateńskiego nowy plan ogólnej odbudowy Akropolu. W krótkim czasie wzniesiono – przy udziale najwybitniejszych twórców tych czasów – budowle, które przetrwały do dzisiaj: Partenon (447-438 p.n.e.), Propyleje (437-432 p.n.e.), Świątynię Nike (432 -421 p.n.e.) i Erechtejon (421 -406 p.n.e.). Wszystkle te budowle powstały w ciągu zaledwie czterech dziesięcioleci. Za czasów rzymskich zbudowano na wschód od Partenonu niewielką okrągłą Świątynię Romy i Augusta.

Prawdopodobnie w VI w. przebudowano Partenon i Erechtejon na kościoły chrześcijańskie. Od r. 1458 Akropol znajdował się pod okupacją Turków, którzy w Parlenonie urządzili meczet (z minaretem), i Erechtejon przekształcili w harem. W r. 1640 Propyleje zostały zniszczone / powodu wybuchu tureckiego magazynu prochu. W r. 1687, podczas oblężenia przez Wenecjan, Turcy rozebrali świątynię Nike, aby z bloków kamiennych zbudować bastion. W tym samym roku granat wystrzelony na rozkaz niemieckiego generała ze wzgórza Filopapposa trafił w turecki magazyn prochu w Partenonie, powodując wielkie zniszczenia. Na początku XIX w. poseł brytyjski w Konstantynopolu, Lord Elgin, przewiózł za pozwoleniem sułtana tureckiego wybitne dzielą sztuki z Akropolu do Londynu, gdzie pozostają w Muzeum Brytyjskim: 15 metop (prostokątnych płyt z płaskorzeźbami) z fasady południowej, części fryzu panatenajskiego i większość liagmentów rzeźb z tympanonów Partenonu, jedna z kariatyd oraz fragmenty Iryzu ze Świątyni Nike. Wkrótce po greckiej deklaracji niepodległości (1830) rozpoczęło się porządkowanie i odbudowa Akropolu. W r. 1842 /burzono meczet wbudowany w mury Partenonu. W r. 1852 Francuz Beulś odkrył pod tureckimi fortyfikacjami nazwaną dziś jego imieniem bramę wejściową.

Od r. 1909 rozpoczęto odbudowę Propylei i Erechtejonu, od 1926- Partenonu, a od 1935 – Świątyni Nike. Nie wiadomo, czy uda się je trwale ochronić przed niszczącym działaniem środowiska.

Wspinając się w górę od wejścia na Akropol, widzi się najpierw po lewej Bramę Beule [A] z dwiema prostokątnymi basztami obronnymi, zbudowaną dopiero w końcu okresu rzymskiego, za rzymskiego cesarza Waleriana (252-260). Znacznie zniszczone schody marmurowe, prowadzące w górę do Propylejów, są zapewne nieco starsze. Brama Beule służyła jako wysunięty bastion dla obrony Propylejów.

Przed północnym skrzydłem Propylejów stoi potężny cokół marmurowy [B] z II w. p.n.e; od roku 27 stała na nim kwadryga Agryppy, zięcia i współregenta cesarza Augusta. Cokół był pierwotnie przeznaczony pod kwadrygę Eumene-sa II z Pergamonu (197-159 p.n.e.).

Przed przejściem przez Propyleje należy zwrócić się na lewo ku Świątyni Nike [Cj. Niewielka świątynia (5,7×8,3 m) została zbudowana z marmuru pentelikońskiego przez Kallikratesa w latach 432-421 p.n.e. Rozebrana przez Turków w r. 1687, została zrekonstruowana w latach 1835-1842 i ponownie 1935-1939. Przy celli, jedynym pomieszczeniu świątyni, stała figura kultowa Ateny Nike – „Atena jako Bogini Zwycięstwa” – z hełmem w lewej i jabłkiem granatu w prawej ręce. Pod kratą na dnie celli widoczne są pozostałości mykeńskiego bastionu i archaicznego ołtarza (VI w.p.n.e.).

Najlepiej zachowane fragmenty rzeźb fryzu nad architrawem belkowania otaczającego świątynię zostały wywiezione przez Lorda Elgina do Londynu. W późniejszych latach wykonano cementowe odlewy i umieszczono je na miejscu wywiezionych oryginałów. Znaczne fragmenty wschodniego odcinka fryzu („Spotkanie bogów”) nad wejściem zachowały się na miejscu. Inne, ledwie rozpoznawalne odcinki przedstawiają sceny z wojen perskich, a nie – jak zazwyczaj – sceny z mitologii.

Taras świątyni był z trzech stron otoczony marmurową balustradą o wysokości 1 m z pięknymi płaskorzeźbami po stronie zewnętrznej, przedstawiającymi boginie zwycięstwa, których część znajduje się w Muzeum Akropolu. Tu miał spaść w przepaść legendarny król Egeusz, gdyż jego syn Tezeusz zapomniał zamienić czarny żagiel na biały, by w ten sposób przekazać wiadomość o zwycięstwie nad Minotaurem. Z tarasu piękny widok na morze, zwłaszcza podczas zachodu słońca.

Wracając, dochodzi się do Propylejów [D]. Ta monumentalna brama wejściowa została zbudowana przez Mnesiklesa z marmuru pentelikońskiego na miejscu dawniejszej bramy w latach 437-432 p.n.e., a więc już po wzniesieniu Partenonu i rozpoczęciu budowy Świątyni Nike. Została zniszczona w r. 1640, odbudowana po raz pierwszy w latach
1909-1917 i po raz drugi – po II wojnie światowej.

Część środkowa posiada po stronie zachodniej sześć potężnych kolumn doryckich o pierwotnej wysokości 8,80 m oraz prostopadle do nich dwa rzędy po trzy kolumny doryckie o wysokości ponad 10 m. Skrzydło północne z trzema kolumnami doryckimi o wysokości zaledwie 5,85 m mieściło za przedsionkiem Pina-kotekę – salę, w której wystawiono obrazy kultowe. Skrzydło południowe z uwagi na Świątynię Nike i pozostałości muru pelasgijskiego [E] miało zmniejszone rozmiary.

Dalej należy przejść przez Propyleje, które od strony południowej zakończone są rzędem sześciu kolumn doryckich. Tuż na prawo przy wyjściu znajdowało się Sanktuarium Ateny Higiei (Ateny jako bogini zdrowia). Przed prawą kolumną narożną widać marmurowy cokół w kształcie półksiężyca, na którym stał posąg bogini, a przed nim w odległości ok. 2,5 m. kwadratowy fundament ołtarza. Daloj na prawo wykute w skale stopnie prowadzą do Brauronion [F], Sanktuarium Artemidy Brauronia (Artemidy, bogini niedźwiedzi), opiekunki kobiet.
Trasa zwiedzania prowadzi następnie Świętą Drogą wiodącą od Propylejów do Partenonu. Niedaleko wejścia na Brauronion stała po lewej kwadryga z brązu [G] z roku 506 p.n.e., a kilka metrów dalej słynny brązowy posąg Fidiasza Ateny Promachos (Ateny wojowniczej) [H], i o przypuszczalnej wysokości 9 m. Na prawo od Świętej Drogi szczątki San-ktuarlum Ateny Ergane (Ateny pracujących) Chalkoteka [J], w której przechowywano ofiary wotywne. Dalej Święta Droga prowadzi wzdłuż wschodniej ściany Partenonu. Obok siódmej kolumny świątyni okratowany napis na skale informuje, że to miejsce poświęcone jest Gei Karpoforos, bogini ziemi urodzajnej. Obok widoczne są liczne cysterny.

Partenon
partenonŚwiątynia wzniesiona w latach 447-438 p.n.e., najdoskonalsza budowla starożytności, nawet jako ruina jest dziełem nie- i porównywalnej piękności. Warto wyobrazić sobie Partenon czasów jego świetności, zanim utracił bogatą dekorację rzeźbiarską, nasycone kolory polichromii pokrywającej cały budynek, girlandy z brązu i pozłacane tarcze, marmurowe posadzki i kasetonowe stropy. Ocalała niepowtarzalna harmonijność dzieł najwybitniejszych twórców tych czasów, architektów Iktinosa i Kallikratesa oraz rzeźbiarza Fidiasza. W doskonały sposób udało się im połączyć elementy porządków doryckiego i jońskiego, a przez nieomal niedostrzegalne uwypuklenie wszystkich linii poziomych i pionowych nadać świątyni niezwykłą lekkość. Stopnie stylobatu są pośrodku lekko uwypuklone ku górze, kolumny odchylają się na 7 cm ku wnętrzu, dzięki czemu bryła świątyni zwęża się ku górze.

Partenon stoi na trzystopniowym marmurowym cokole o długości ok. 72 m i szerokości 34 m. Zewnętrzny rząd kolumn składa się z 46 kolumn doryckich o wysokości prawie 10,5 m, z tego po 8 kolumn w elewacji frontowej i tylnej. Nad architrawem, wokół całego budynku obiegał fryz dorycki. Spośród 92 metop tego fryzu pozostało na miejscu 41, niestety tych najbardziej zniszczonych; po 14 od wschodu i zachodu, 12 od północy
1 jedna od południa. 15 metop znajduje się w Muzeum Brytyjskim w Londynie, po jednej w Muzeum Akropolu i w paryskim Luwrze.

Na metopach strony północnej wyobrażono spotkania bogów i sceny z wojen trojańskich, po stronie wschodniej – walki bogów z gigantami, po stronie południowej – wojny Lapitów i Ateńczyków z Centaurami, a po stronie zachodniej (najbardziej zniszczonej) – walki Ateńczyków z Persami. Z rzeźb wypełniających obydwa tympanony niewiele pozostało na miejscu. W tympanonie wschodnim wyobrażono narodziny Ateny z głowy Zeusa, na zachodnim – walkę Ateny z Posejdonem o Attykę (rekonstrukcje w Muzeum Akropolu). Ocalone fragmenty rzeźb znajdują się w Londynie, niewielka część w Muzeum Akropolu.

Pomieszczenia wewnętrzne były otoczone na obu stronach poprzecznych przez rzędy sześciu kolumn doryckich, po stronach podłużnych ograniczone murami. Całą wewnętrzną część budynku obiegał joński fryz o długości 160 m i wysokości 1 m, przedstawiający uroczysty pochód panatenajski, podczas którego co cztery lata składano Atenie w ofierze nową szatę (peplos). Tylko po stronie zachodniej zachowały się niektóre fragmenty na miejscu; pozostałe znajdują się w muzeach w Londynie, Paryżu i w Muzeum Akropolu w Atenach.
Zarówno fryz dorycki (zewnętrzny), jak i joński (wewnętrzny) były stworzone nie tyle ku zadowoleniu wiernych, ile ku radości bogów, gdyż z poziomu terenu były zaledwie widoczne. Dla ludzi była dostępna figura kultowa Atena Partenos wewnątrz celli [a], w ostatnim pomieszczeniu świątyni.

Stopnie strony wschodniej prowadzą przez obydwa rzędy kolumn do przedsionka, zwanego Pronaosem, a stamtąd do głównego pomieszczenia świątyni, Hekatompedonu [o], podzielonego dwoma rzędami kolumn doryckich na trzy nawy. W środkowej nawie stał otaczany kultem posąg Ateny Partenos, dzieło Fidiasza. Drewniana figura o wysokości 12 m była całkowicie pokryta złotą blachą i kością słoniową; została poświęcona w obecności Peryklesa w r. 438 p.n.e. Z tej rzeźby, wywiezionej zapewne w V w. do Konstantynopola, zachowała się jedynie mierna kopia w Muzeum Narodowym. Miejsce posągu [d] jest oznaczone kilkoma blokami kamiennymi. Cella świątyni była od strony zachodniej oddzielona ślepą ścianą [e] od właściwego Partenonu [f], Sali Dziewic. W tym pomieszczeniu o stropie opartym na czterech jońskich kolumnach przechowywano prawdopodobnie świętości Partenonu, a później państwowy skarbiec Attyki. Do niego przylega Opistodomos [g], tylna hala, w której również przechowywano skarby świątyni i państwa. Na wschód od Akropolu znajduje się Muzeum Akropolu. Po drodze do muzeum przechodzi się obok pozostałości małej okrągłej świątyni [L] wzniesionej w roku 27 p.n.e. dla Romy i cesarza Augusta.Muzeum Akropolu |M] mieści w niepozornym budynku liczne wartościowe artystycznie znaleziska pochodzące wyłącznie ze wzgórza Akropolu. Od muzeum idzie się skośnie na prawo do Belwederu [N], skąd roztacza się widok na Ateny i otaczające wzgórza. Stamtąd, idąc z powrotem w kierunku Erechtejonu, przechodzi się obok pozostałości Sanktuarium Zeusa Polieusa [O] na najwyższym punkcie wzgórza (156 m n.p.m.), dalej przez wykop [P], w którym można zobaczyć wmurowane w turecki mur głowice kolumn i części trzonów kolumn dawniejszej Świątyni Ateny, a na prawo od Erechtejonu – wykute w skale stopnie z okresu mykeńskiego [Q] i po lewej – szczątki ołtarza Ateny.

Erechtejon
Budowla wzniesiona w latach 421 -406 p.n.e. stanowi przeciwieństwo majestatycznej potęgi Partenonu. Smukłe kolumny jońskie, ornamentalny wystrój, harmonijne proporcje, a zwłaszcza szczególnie piękna hala kariatyd, tworzą całość o zupełnie odmiennym charakterze. Pod jednym dachem miały znaleźć miejsce zupełnie różne bóstwa, czego skutkiem jest skomplikowany i dziś już niezbyt czytelny układ budowli. Wschodnią fasadę tworzy kolumnada z sześciu wysmukłych kolumn korynckich (prawa kolumna narożna jest w Muzeum Brytyjskim). Za tym portykiem znajdowała się ściana z dwoma oknami i drzwiami prowadzącymi do celli Ateny Poiias [a], w której przy tylnej ścianie ustawiono bardzo dawny drewniany posąg bogini – opiekunki Aten. Nowoczesne schody prowadzą do hali północnej [c] o sześciu kolumnach. W otworze w bruku [d] widać na skale ślad Irójzęba Posejdona, którym – podczas walki z Ateną – chciał zamanifestować swoje panowanie nad Attyką (również w stropie kasetonowym nad halą pozostawiono odpowiedni otwór). Wspaniała brama jońska [e] prowadziła do Sali Źródlanej [f], w której było źródło słonej wody, bijące spod śladu trójzęba Posejdona, zwane „morzem Erechteusza”. Stąd wchodziło się do właściwego Erechtejonu, celli Posejdona-Erechteusza [g], leżącej o 3 m niżej od celli Ateny Polias – i dalej po schodach w górę do celli Kariatyd lub w dół do Pandrosejonu. Także hala północna łączyła się małymi drzwiami 0] z Pandrosejonem [i]. Tu czczono boginię rosy Pandrosos, córkę króla attyckiego Kekropsa, którego grób, Kekropion [k], znajdował się pod narożnikiem Sali Źródlanej. W Pandrosejonie stało święte drzewo oliwne [I] podarowane Ateńczykom przez Atenę. Mijając fundamenty dawnej Świątyni Ateny [S] dochodzi się do Hali Kariatyd [hj. Ten portyk, którego belkowanie niesie sześć rzeźb marmurowych o wysokości ok. 2,30 m, przedstawiających młode dziewczęta (kariatydy), jest niewątpliwie najpiękniejszym i najbardziej znanym fragmentem Erechtejonu. Drugą postać po stronie czołowej zabrał Lord Elgin do Londynu. Pozostałe oryginalne rzeźby znajdują się w Muzeum Akropolu. Wokół całej świątyni obiegał fryz z białych marmurowych rzeźb figuralnych przedzielonych płytami z niebieskiego marmuru eleuzyjskiego (szczątki w Muzeum Akropolu).Erechtejon

Przed Erechtejonem dwa otoczone kratami cokoły z wapienia niosły zapewne drewniane słupy mykeńskiego pałacu królewskiego.
Trasa zwiedzania prowadzi z powrotem w kierunku Propylejów [Dj. Na prawo – przed północną ścianą Akropolu – znajdują się pozostałości Domu Arrefor [t], w którym mieszkały dziewczęta z najlepszych rodzin ateńskich w wieku od siedmiu, do jedenastu lat, które służyły w Świątyni Ateny, na sąsiednim dziedzińcu [U] grały w piłkę, a co cztery lata przynosiły Atenie Partenos nową szatę. Jeszcze widoczne schody prowadziły w dół do północnego zbocza wzgórza, do grot Pana, Apollina i Zeusa oraz do źródła (Klepsydry). W pobliżu są widoczne pozostałości budowli [V] stanowiącej, być może, mieszkanie kapłanki Ateny.
NARODOWE MUZEUM ARCHEOLOGICZNE
Narodowe Muzeum Archeologiczne mieści najbardziej obszerną na świecie kolekcję antycznych greckich dzieł sztuki. Eksponaty pochodzą z całego kraju. Nowe znaleziska zostają włączone do zbiorów tylko wtedy, gdy żadne z muzeów regionalnych nie skorzysta z prawa pierwszeństwa; dąży się do tego, aby znaleziska pozostały w pobliżu miejsca ich odnalezienia. Zabytki pochodzące z Krety przechowywane są w Muzeum Archeologicznym w Iraklionie; podobnie jest w innych ośrodkach starożytnej Grecji, jak Delfy, Olimpia, Delos i in.

Pierwsze centralne muzeum archeologiczne powstało wkrótce po odzyskaniu wolności na wyspie Egina. W r. 1837 przewieziono najcenniejsze rzeźby do Świątyni Hefajstosa w Atenach (Tezejon), przekształconej następnie w Centralne Muzeum Archeologiczne. Ponieważ wkrótce zabrakło miejsca na zbiory pochodzące z systematycznie prowadzonych wykopalisk Greckiego Towarzystwa Archeologicznego oraz instytutów archeologicznych; niemieckiego, amerykańskiego, brytyjskiego i francuskiego, w latach 1860-1889 zbudowano obecny budynek, rozbudowany znacznie po II wojnie światowej. Zbiory są usystematyzowane w kolejności chronologicznej, w układzie ustalonym wkrótce po wojnie. Ponieważ od tego czasu doszło wiele nowych eksponatów, konieczne jest czasowe zamykanie niektórych sal z powodu zmiany ekspozycji. Muzeum mieści się przy ulicy Odós Ikossiochtó Októvriou, znanej bardziej pod dawną nazwą Patission.

Zwiedzanie
W poniższym opisie numery sal 4-37 pokrywają się z numerami wpisanymi na planie muzeum. Liczby w nawiasach kwadratowych [ ] odpowiadają numerom eksponatów. Plan obok pokazuje rozmieszczenie gablot w sali nr 4.
Sala 4. Sala Mykeńska: kolekcja mykeńska obejmuje lata 1600-1100 p.n.e. Przedstawia najważniejsze znaleziska z obszaru kultury mykeńskiej na Peloponezie i w Attyce. Największą atrakcją są niewątpliwie odnalezione przez Henryka Schliemanna w r. 1876 skarby z grobów królewskich z Akropolu w Mykenie, sześciu grobów (I—VI) tworzących krąg A. Wykopaliska Schliemanna zajmują pierwszą połowę sali. Odkryty w latach 1951 -1954 krąg B znajduje się poza terenem Akropolu. Obejmuje 24 groby, w tym 14 grobów szybowych.

Gablota 1: złote wykopaliska z mykeńs kich grobów komorowych, w tym złote sygnety (zwłaszcza [3179]), siedzący złoty byk [2947] i złoty amulet [2946]).
Gablota 2: znaleziska z mykeńskich grobów komorowych: m.in. części hełmu z kłów dzika [T518] i złoty sygnet [6513].
Gablota 26: znaleziska z mykeńskich grobów komorowych: wyroby z kości słoniowej, m.in. głowa wojownika z hełmem [T27], metalowa misa ze złotymi głowami męskimi [2489], waza ze steatytu [2490].
Gablota 25: znaleziska z kręgu A: kubki, broń, wazy, dzban z motywami morskimi [199]; złote diademy; miecze z brązu ze złotą rękojeścią (1550-1500 p.n.e.).

Między gablotami 25 i 24: stele nagrobne ze scenami myśliwskimi z Mykeny. Naprzeciwko, między gablotami 2 i 3 również stele mykeńskie.
Gablota 27: znaleziska z grobu IV w Mykenach: trzy złote maski pośmiertne [253, 254, 259]; srebrna głowa byka |384] ze złotymi rogami i złotą rozetą na czole, służąca jako ryton; sygnet [240] /o sceną myśliwską i złoty sygnet [241] z wyobrażeniem czterech walczących mężczyzn; złote naczynie, tzw. kubek Nestora [412] z dwoma rzeźbionymi gołębiami na uchwytach; srebrny ryton [481] z wyobrażeniem oblężenia miasta.

Gablota 24: złoty ryton [273] w formie głowy Iwa; srebrny ryton [388] w postaci lelenia; złote diademy i kubki.
Gablota 23: wyroby złotnicze z grobu III w Mykenach: złote diademy [1, 3, 5]; małe złote wagi [70, 91]; złoty sygnet [33] z wyobrażeniem mężczyzny zabijającego Iwa.

Gablota 3: męskie maski pośmiertne ze złotej blachy (groby IV i V w Mykenach). Najbardziej znana jest maska [624] z grobu V, którą Schliemann uważał mylnie za maskę Agamemnona.
Gablota 4: dalsze znaleziska z grobu V, m.in. złota maska pośmiertna [623].
Gablota 28: złote liście [146], którymi były przykryte zwłoki dwojga dzieci królewskich (z grobu III w Mykenach).

Maska Agamemnona
Gablota 29: złote wagi (z grobu III w Mykenach).
Gablota 22: znaleziska z grobu IV w Mykenach, zwłaszcza ryton wykonany z jaja strusia [552].
Gablota 21: fragmenty fresków z Domu Tsountasa w Mykenach; gliniane figurki. Za nimi, przy ścianie, pozostałości fresków z Myken oraz głowa sfinksa z wapienia z XIII w. p.n.e., jeden z niewielu przykładów rzeźby owych czasów; obok mykeńska stela nagrobna z wyobrażeniem wojownika (XVI w.p.n.e.), użyta powtórnie w XIII w.
Gablota 5: znaleziska z kręgu grobowego B w Mykenach: najsłynniejszym eksponatem jest po mistrzowsku wykonane naczynie z kryształu górskiego [8638] w formie gęsi, z grobu O (tzw. grobu kryształowego); inne wyroby z kryształu górskiego z tego samego grobu.

Gablota 6: mykeńskie pieczęcie z wyobrażeniem złożonych scen, zwłaszcza [8708] tłok pieczęciowy z ametystu z głową mężczyzny (z grobu).
Gablota 7: znaleziska z tzw. grobu Klitajmestry (XIV w. p.n.e.) i wiele innych.
Gablota 30: szczególnie piękna miniatura z kości słoniowej [7711] z dwiema klęczącymi kobietami i dzieckiem; najsłynniejsza rzeźba okresu mykeńskiego; cztery piękne złote puchary [957-960].
Gablota 31: wyroby z kości słoniowej z Domu Sfinksów i Domu Tarcz w Mykenach (XIII w. p.n.e.)
Gablota 20: znaleziska z cmentarza w Porto Rafti (koniec XIII w. p.n.e.). Między gablotami 20 i 15 stoi „Waza wojowników” [1426], najsłynniejsza zapewne waza z epoki mykeńskiej, krater z podwójnymi uchwytami. Po obu stronach naczynia wyobrażono wojowników wyruszających na wojnę, żegnanych przez kobietę (XIII w. p.n.e.).
Gablota 8: zwierciadła i grzebienie z grobu kopułowego w Pylos [8343, 8357] z wyobrażeniami figuralnymi na uchwytach.

Gablota 9: tabliczki gliniane (XIII w. p.n.e.) z Pylos z napisami w alfabecie liniowym B, wczesnej formie pisma greckiego.
Gabloty 10 i 11: sztylety brązowe z Prosymna: [8446] z wyobrażeniem delfina i [4616] z gołębiami.
Na ścianie między gablotami 9 i 10: fragmenty malarstwa ściennego z późniejszego pałacu w Tirynsie (1300 – 1200 p.n.e.). Na cokole między gablotami 10 i 11 stoją wielkie amfory z Pylos w stylu pałacowym.
Gablota 13: ceramika z kręgu grobowego B z Myken.
Gablota 16: sztylet z uchwytem ze złotej blachy [6444] i naczynia gliniane.
Gablota 19: dary grobowe z Attyki; szczególnie godne uwagi jest gliniane naczynie w kształcie kosza z Varkiza [8556] z wyobrażeniem rybołówstwa; malowany gliniany but [8557], zapewne o przeznaczeniu kultowym.
Gablota 32: dary grobowe z mykeńskiego grobu kopułowego w Vafio na Peloponezie, zwłaszcza obydwa słynne złote puchary z Vafio (XV w. p.n.e.) ze scenami chwytania i poskramiania dzikich zwierząt [1758, 1759].
Gablota 12: znaleziska z grobu komorowego w Spata (Attyka; XIII w. p.n.e.).
Gablota 18: znaleziska z grobu w Menidi (Attyka; XIII w. p.n.e.).

Między gablotami 19 i 16 stoi mykeńska waza w stylu pałacowym [7107].
Gablota 33: dary grobowe z grobów królewskich w Dendra (XV w. p.n.e.) i w Mi-dea (1425-1400 p.n.e).
Na lewej ścianie poprzecznej w końcu sali fragmenty fresków mykeńskich (XIII w. p.n.e.); po prawej rekonstrukcja „Skarbca Atreusza” w Mykenach (XIII w. p.n.e.).
Sala 6. Starożytności z Cykladów: na prawej ścianie wielki marmurowy posąg [3978] bogini-matki (2200-2000 p.n.e. obok wspaniała głowa [3909] bogiń z Cykladów (2400-2200 p.n.e.); obok grający na lirze [3908] i na flecie podwójnym [3910] – obydwa z marmuru z wyspy Amorgos (ok. 2300 p.n.e.).
Przez salę 4 przechodzi się do sali 5 Młodsza epoka kamienna: znalezisk pochodzą z Tessalii z czasów między r 3500 a 200 p.n.e. (m.in. Wielka Hydria z Orchomenos, III tysiąclecie p.n.e.).
Przez salę 4 powraca się do hallu wejściowego i skręca na lewo przez salę 33 (głowy portretowe, posągi i stele nagrobne z I-III w.) do sali 32 mieszczącej kolekcję Heleny Stathatos, ofiarowaną państwu greckiemu: starożytne posążki, wyroby złotnicze (kolczyki, bransolety, medaliony itp.), złota maska z brązowym hełmem [325/326] (V w. p.n.e. Grecja Północna), fragmenty brzegu wazy z dekoracją figuralną [315] (ok. 520 p.n.e.), Hermes jako pasterz owiec (530 p.n.e.), złota fasada świątyni (II w. p.n.e.), klejnoty z okresu bizantyńskiego i pobizantyńskiego.

Kolekcja rzeźb
Sala 7: sztuka archaiczna z VIII i VII w. p.n.e., m.in. wielka amfora [804] (ok. 760 p.n.e.) w stylu geometrycznym, pomnik nagrobny braci Dermisa i Kittylosa [56] (ok. 600 p.n.e.) i Artemida z Delos [1]

Posejdon
(ok. 650 p.n.e.), wotum Nikandry z Naksos.
Sala 8: sztuka archaiczna z okresu ok. r. i;00 p.n.e., m.in. kuros nadnaturalnej wielkości [2720] ze Świątyni Posejdona na przylądku Sunion, amfora z Pireusu [353] (ok. 625 p.n.e.) i głowa kurosa z Di-pylonu [3372] (ok. 600 p.n.e.).
W salach 9 i 10 wystawiono interesujące zbiory sztuki archaicznej z ok. 550 p.n.e.
Sala 10a: kuros z Volomandra [1906] (ok. 550 p.n.e.).
Sala 11: sztuka archaiczna z okresu między 550 i 500 p.n.e., w tym marmurowa stela nagrobna [29] z Aristionem w pancerzu ciężkozbrojnego hoplity i kuros nagrobny [3686] z wyspy Kea.
Sala 12: archaiczne rzeźby z okresu ok. 500 p.n.e, m.in. płaskorzeźba [1959] biegnącego hoplity _ i głowy wojowników [1933-1938] ze Świątyni Afai na Eginie.

Sala 13: sztuka archaiczna z tego samego okresu, m.in. posąg Aristodikosa [3938], brązowy posążek Apollina [16365], wspaniały kuros z Anavyssos [3851], cokół [3477] posągu kurosa z hoplitami, powozami i grającymi w „hokeja”, za kurosem jeszcze piękniejszy cokół [3476] z ćwiczącymi w palestrze.
Sala 14: fragment okrągłej płaskorzeźby wotywnej [3990] (ok. 460 p.n.e.) z Milos, wieńczący się efeb [3344] (ok. 470
p.n.e.), stela nagrobna [741] nieznanego Tessalończyka, trzymającego zająca i owoc.
W sali 15: dominuje wspaniały brązowy posąg Posejdona (ok. 460 p.n.e.) wyłowiony z morza koło Eubei; zwraca uwagę (po lewej z przodu) słynna płaskorzeźba z Eleusis (ok. 440 p.n.e.), na której przedstawiono boginię Demeter ofiarowującą Triptolemosowi pierwsze ziarno pszenicy (obok po prawej jej córka Persefona); Apollo Omfalijski [45] – kopia z II w

Sala 16: bardzo piękne stele nagrobne i płaskorzeźby wotywne z okresu klasycznego; wielki marmurowy lekytos (naczynie nagrobne) Myrriny [4485] (ok. 420 p.n.e.).
Sala 17: rzeźby okresu klasycznego, m.in. dwustronna płaskorzeźba wotywna [1500]. Po prawej stronie przejście przez salę 19 (Nr 1811: posążek Afrodyty, prawdopodobnie kopia słynnego posągu Kallimacha, I w.) do sali 20: przy końcu Atena Varvakion – słaba kopia z II w. słynnej rzeźby Fidiasza wykonanej dla Partenonu (w skali 1:12).
Z sali 17 przechodzi się na prawo do sali 18: stele nagrobne z okresu klasycznego, przeważnie z Keramejkos, m.in. stela Hegeso [3624] (ok. 400 p.n.e.).

Sala 21: marmurowa kopia (I w.) Matro-ny z Herkulanum, kopia oryginału ze szkoły Praksytelesa [3622] oraz wspaniała brązowa rzeźba chłopca na koniu z Artemizjum [15177], zapewne z II w. p.n.e.
Sala 22: znaleziska z Epidauros.
Sale 23 i 24: pomniki nagrobne z IV w. p.n.e., zwłaszcza stela llissosa [869] i mała stela tancerza [1896],
Sale 25 do 27: płaskorzeźby wotywne z IV w. p.n.e.
Sala 28: rzeźby z IV w. p.n.e. Pośrodku sali wspaniały „Efeb z Antikithira” [13396] (ok. 340 p.n.e.). Ponadto znajdują się tu ostatnie grobowce attyckie.

Sala 29: trzy płaskorzeźby [215-217] ze szkoły Praksytelesa (IV w. p.n.e.).
Sala 30: brązowa głowa filozofa [13400] (III w. p.n.e.), Posejdon z Melos [235] (II w. p.n.e.), a przede wszystkim grupa „Afrodyta, Pan i Eros” [3335] (ok. 100 p.n.e.) znaleziona na Delos; ponadto dwie piękne stele nagrobne z Reinii koło Delos.
Sala 31: posąg Afrodyty (IV w. p.n.e.).
Sala 34: płaskorzeźby wotywne; pośrodku sali ołtarz poświęcony Afrodycie He-gemone i nimfom [1495].
Z przedsionka schodów na pierwszym piętrze przechodzi się na lewo do sali
36. Sala Karapanosa mieści bogatą kolekcję niewielkich wyrobów z brązu, znalezionych przez fundatora podczas wykopalisk w Dodonie w latach 1875-1877.
Sala 37: niewielkie wyroby z brązu przede wszystkim z Tessalii i Macedonii, m.in. również z sanktuarium Kabirów koło Teb (Vl-V w. p.n.e.).
Sale 38 do 45: brązy i rzeźby rzymskie (m.in. portrety cesarzy).
Na pierwszym piętrze znajduje się jedyna w swoim rodzaju kolekcja waz oraz sensacyjne wykopaliska (r. 1970) z Akrotiri na wyspie Santorin (Ttiira).

Wykopaliska z Thira
Obydwie sale umożliwiają zapoznanie się z pracami wykopaliskowymi na te-icnie liczącego 3500 lat miasta zniszczonego wskutek wybuchu wulkanu w połowie II tysiąclecia p.n.e., rozpoczętymi w r. 1967 przez Spirosa Mari-natosa (zmarłego tragicznie w r. 1974 na miejscu wykopalisk w Akrotiri), które przyniosły nadspodziewanie obfity plon. Pierwsza sala mieści przede wszystkim ceramikę; szczególnie godne uwagi są obydwa wolno stojące dzbany z motywami morskimi [1515, 1516] oraz stolik ofiarny z namalowanymi delfinami.
Najbardziej wartościowe są wystawione w drugiej sali wspaniale freski, dorównujące pod względem artystycznym freskom z minojskiego pałacu w Knos-sos i z Amnissos na Krecie. Od lewej ku prawej: „Kobieta minojska”, „Fresk kwiatowy”, trzy związane lilie, długi i wąski fresk w stylu miniaturowym z okrętami (z fresku o długości 12 m zachowała się tylko polowa), „Rybak z połowem”, „Kobieta z owocami”, „Młoda kapłanka”; dokładnie pośrodku sali rozmieszczony na trzech ścianach jest w miejscu znalezienia „Fresk wiosenny”: powiązane po trzy lilie, nad którymi latają jaskółki; „Niebieskie małpy” wspinające się w pośpiechu na skały; czarujące „Dzieci walczące na pięści”; „Białe antylopy” o ekspresyjnym układzie linii.

Kolekcja waz. Pozwala ona na chronologiczne zapoznanie się z ceramiką grecką od III tysiąclecia p.n.e. do końca V w., przekazując przez rysunki na wazach obszerny obraz życia w starożytnej Grecji. Z bardzo bogatej kolekcji można tu wymienić tylko wybrane dzieła sztuki.

Sala 49: wczesnogeometryczna (1000-900 p.n.e.) i geometryczna (900-700 p.n.e.) ceramika, zwłaszcza z Attyki; [Basis 806]: wielki krater (ok. 750 p.n.e.) z wyobrażeniem wyścigu powozów; gablota 12: najwcześniejsze rzeźby greckie (IX—VIII w.p.n.e.); [Basis 803]: wielka amfora grobowa (750 p.n.e.) z wyobrażeniem konduktu pogrzebowego.
Afrodyta, Pan i Eros
Sala 50: ceramika geometryczna i orientalizująca (z ośrodkiem w Koryncie), przede wszystkim z VII w. p.n.e.
Sala 51: orientalizująca ceramika (VII w. p.n.e.); [Basis 911]: słynna amfora z Melos (ok. 640 p.n.e.); [Basis 16384]: amfora z Anagyros (Attyka, ok. 620 p.n.e.), ze spętanym Prometeuszem i Heraklesem, strzelającym do orła wyjadającego wątrobę Prometeusza; [Basis 1002]: czarno-figurowa amfora Nessos (ok. 600 p.n.e.); na szyjce amfory przedstawiono walkę Heraklesa z centaurem Nes-sosem, na brzuścu – Perseusza w walce z Gorgonami i z zabitą Meduzą.

Sale 52-53: ceramika czamofigurowa z VI w. p.n.e.: liczne znaleziska z Herajonu w Argos i Perachora. W sali 53 dwa sarkofagi [13427, 13939] z Azji Mniejszej.
Sala 54: ceramika czarno- i czerwonofigurowa z VI – IV w. p.n.e.; [Basis 735]: krater z wyobrażeniem Tezeusza zabijającego Minotaura; gablota 76: fragmenty malarstwa tablicowego.
Sala 55: lekity (naczynia nagrobne na pachnidła) z białym ttem, przede wszystkim z V w. p.n.e.; gablota 80: misa tzw. „malarza Pistoksenosa” [15190]; gablota 81: dzieła (470-430 p.n.e.) wybitnego „malarz Achilleusa”.
Sala 56: ceramika czerwonofigurowa (V-IVw. p.n.e.); na ścianie [11036]: czerwonofigurowe malowidło na glinie (IV w. p.n.e.), przedstawiające Ninios składającą ofiarę wotywną boginiom De-meter i Korze, w otoczeniu kapłanów.

Góra Athos KLASZTORY
Północny cypel półwyspu Chalkidike na północnym wschodzie Grecji zajmuje republika mnichów – Święta Góra Athos. Półwysep liczy 45 km długości i 8 km szerokości. Republika korzysta z autonomii administracyjnej i jest zamieszkała wyłącznie przez mężczyzn. Liczba mnichów do niedawna malała: przed I wojną światową dzięki napływowi mnichów z Rosji było ich 8000, w r. 1940 – niecałe 4800,wr. 1961 -2700,awr. 1976 mniej niż 1000. Od tego czasu notuje się niewielki wzrost: w r. 1980 ok. 1700, w r. 1989 już 1900 mnichów. Niestety, następuje dalszy upadek klasztorów, gdyż rząd Grecji łoży tylko na utrzymanie greckich klasztorów na górze Athos.

Wskazówki praktyczne
Kobietom wstęp na teren republiki mnichów jest zasadniczo wzbroniony. Od r. 1976 – w celu zachowania spokoju i powstrzymania napływu turystów – wprowadzono ścisłe ograniczenia również dla mężczyzn. Zezwolenia na wstęp i zwiedzanie otrzymują profesorowie i studenci teologii, historii sztuki, architektury, sztuk plastycznych itp. Czas pobytu jest ograniczony do czterech dni. Osoby w wieku poniżej 21 lat mogą przebywać tylko w towarzystwie osób co najmniej 30-let-nich. Zezwolenia na wstęp mogą uzyskać również dziennikarze. Dziennie wydaje się nie więcej niż 5 zezwoleń dla osób nie będących wyznawcami prawosławia. Dla uzyskania zezwolenia należy najpierw załatwić poparcie w ambasadzie RP w Atenach, a później zgłosić się do Ekklisiastikon Ypotheson (Departament ds. Kościołów) w greckim MSZ w Atenach. Można też zgłosić się do analogicznego departamentu w Ministerstwie Macedonii i Tracji w Salonikach.

0 ostatecznym zezwoleniu na pobyt decyduje Patriarchat Ateński w miejscowości Karie (w polowie długości półwyspu Agion Or). Turystom, którzy nie spełnili tych warunków, pozostają organizowane przez biura podróży jednodniowe wycieczki wyruszające z Salonik. Najwygodniejszym połączeniem Salonik z Athos jest autobus z Salonik do Uranu-polis, skąd statek płynie do Dafni; stąd kursuje autobus do Karie.
W większości otwartych do zachodu słońca klasztorów udziela się bezpłatnie noclegów i posiłków (zaleca się jednak w okresie postów zabranie własnego prowiantu), niektóre klasztory nie przyjmują już gości.
Należy zwrócić uwagę, że w klasztorach obowiązuje kalendarz juliański (opóźniony w stosunku do obecnego kalendarza gregoriańskiego), a zwiedzanie jest możliwe dopiero po mszy porannej, i że obowiązuje zakaz filmowania i używania magnetofonów (wszelkie kamery wideo i magnetofony są po rewizji zatrzymywane w depozycie).

Historia
Według legendy góra jest skałą, którą olbrzym Athos rzucił z Tessalii aż na obecne miejsce. Nie odnaleziono żadnych śladów starożytnych osad, które istniały na półwyspie. Po tym, gdy Persom nie udało się opłynąć półwyspu, król perski Kserkses I nakazał przekopać kanał u jego nasady. Kanał okazał się jednak zbyt płytki i bezużyteczny. Historia republiki mnichów rozpoczyna się we wczesnym średniowieczu (VII-VIII w.), gdy na górzystym półwyspie osiedliło się wielu pustelników. W X w. powstały większe wspólnoty, a z nich – pod władzą Atanasiosa, doradcy bizantyjskiego cesarza Nicefora II Fo-kasa (963-969) – powstał pierwszy klasztor (Megisti Lavra). Atanasios ustalił surowe reguły klasztorne, które zabraniały spożywania mięsa, a wkrótce potem odmówiły wszystkim istotom płci żeńskiej (także zwierzętom domowym) prawa pobytu na półwyspie. Dzięki bogatym darom bizantyńskich – potem także serbskich i innych prawosławnych władców i wodzów – między X i XIV w. powstały istniejące obecnie wielkie klasztory. W okresie szczytowego rozwoju żyło tu w 40 klasztorach ok. 40 000 mnichów. W XVII w. we wszystkich klasztorach (oprócz Esfigmenu) zastąpiono dotychczas obowiązujące skrajnie surowe reguły zenobickie (zenobici – żyjący we wspólnocie, nie mogący spożywać mięsa) nowymi regułami idiorytmicznymi. Według tych nowych reguł mnisi podlegają mniej surowym wymaganiom: mogą posiadać własność osobistą i spożywać potrawy mięsne. Reguły nie są już tak ściśle przestrzegane. Na półwyspie istnieją też inne mniejsze wspólnoty: sarabaici, mieszkający w skiti (domki dla dwóch lub trzech mnichów z własną kapliczką), anachoreci, żyjący w niedostępnych pustelniach, gyrowagowie mieszkający w jaskiniach. Każdy klasztor jest zarządzany przez wybranego na całe życie ihumena (przeora), dwóch epitrofów i Radę Starszych. Mnisi zależnie od wieku i rangi dzielą się na Proistamenoi (najstarsi) i – nazwanych tak od noszonego stroju – Megaloskimos (wielkie szaty) i Mikroskimos (małe szaty) oraz Razoforos – nowicjuszy (nazwanych tak od czarnego stroju). Nigdy jeszcze w swoich dziejach Athos nie utracił znaczenia. Pozostał ośrodkiem duchowym wiary prawosławnej i potrafi! zachować niezależność nawet w latach okupacji tureckiej. W latach 1912-1913 Athos został zajęty przez wojska greckie, lecz w r. 1913 Konferencja Londyńska potwierdziła jego niepodległość i neutralność. Od r. 1920 półwysep posiada status republiki teokratycznej pod zwierzchnictwem Grecji. Od r. 1923 Grecja wysyła tu gubernatora (w randze prefekta) oraz utrzymuje posterunek żandarmerii. Zarząd sprawuje Święty Nadzór (Hiera Epistasia) z siedzibą w Karie, składający się z przedstawicieli większych klasztorów. Z dawnego bogactwa klasztorów pozostało niewiele, tym niemniej zachowały się bardzo cenne skarby sztuki (ikony, mozaiki, rękopisy). Najważniejsze freski, przeważnie w refektarzach i w głównych świątyniach (kałolikonach) pochodzą z dwóch szkól malarskich: macedońskiej, której najwybitniejszym przedstawicielem był Manuel Panselinos (polowa XVI w.) oraz kreteńskiej, założonej tu przez mnicha Teofana w r. 1540 i kontynuowanej w XVII w. przez Frankosa Kastellanosa.

W XX w. klasztory z góry Athos utraciły swoje zagraniczne posiadłości w Grecji, Turcji i Rosji. Obecnie ofiary i opłaty turystów stanowią istotne źródło dochodów na utrzymanie klasztorów.

Zwiedzanie
Od portu Dafni dochodzi się pieszo (3 godziny), autobusem lub wierzchem na mule, obok założonego podobno w V w. przez cesarzową Pulcherię, małżonkę Teodozjusza II (lub przez świętą Irenę) idiorytmicznego klasztoru Chi-ropotamou (freski z r. 1763, pojemnik na komunikanty z XIII w.) i obok klasztoru Kutlumusiu (założonego w XII w.; freski z r. 1540 w katolikonie) do miejscowości Karie (300 mieszkańców), głównej miejscowości półwyspu i wspólnoty Athos. Jest tu możliwość przenocowania, są klasztorne sklepy i urzędy pocztowe. W klasztorze Prótaton, sie-
dzibie administracji, uzyskuje się wspomniane już zezwolenia wstępu (odpłatne). W kościele klasztornym (X-XIV w., odnowiony 1955-1958) znajdują się freski (ok. 1540) Manuela Panselinosa, jedne z najwspanialszych na Athos.
Przechodząc obok podobnych do klasztoru, mocno podupadłych wielkich rosyjskich skiti Agios Andreas (św. Andrzeja), dochodzi się po trzech godzinach pieszo do północnego wybrzeża, gdzie znajduje się założony w X w. idiorytmiczny klasztor Vatopedi, jeden z największych i najbogatszych klasztorów góry Athos. Posiada on światło elektryczne i posługuje się kalendarzem gregoriańskim. Kościół klasztorny (XI w.), którego kopuła spoczywa na porfirowych kolumnach, posiada w tympanonie portalu katolikonu piękne mozaiki z XI w., najstarsze na Athos, a we wnętrzu freski z początku XIV w. (odnowione w XVII/XVIII w.); należą do najpiękniejszych fresków szkoły macedońskiej. Wspaniale drzwi z brązu (XIV w.) pochodzą z kościoła Hagia Sofia w Salonikach. Interesujące są trzy ikony mozaikowe (XIII/XIV w.) w kaplicy św. Dymitra, wspaniały skarbiec z kielichem Manuela I z Mistry (XIV w.) oraz biblioteka z dawnymi dziełami, m.in. z dziedziny geografii.

Klasztor Mśgisti Lavra, „Opłakiwanie Chrystusa”
Około 2,5 godziny od Vatopedi leży klasztor Esfigmenu (zenobicki; założony w XI w., odnowiony w XVIII w.); posiada bardzo piękną mozaikową tablicę (XII w.) i bogaty zbiór rękopisów.
W odległości 45 minut znajduje się idiorytmiczny klasztor Chilandariu, założony przez serbskiego księcia Stefana Ne-manję w r. 1197 i rozbudowany w r. 1299, kosztem serbskiego księcia Stefana Milutina, który po swojej abdykacji osiadł w Vatopedi. Warte zobaczenia są freski w katolikonie (kościele klasztornym) i w refektarzu. Należą one również do najbardziej znanych przykładów szkoły macedońskiej. Biblioteka zawiera piękne rękopisy i miniatury oraz serbskie i ruskie ikony (XII—XVII w.).

Do omawianych wyżej klasztorów można dotrzeć również drogą przez Karie-Stav-ronikita – (70 min. pieszo), Stavronikita -Vatopedi, Vatopedi – Esfigmenu, Esfigmenu – Chilandariu (45 min. pieszo) i dalej do Zografu (3 godz. pieszo).
Jeżeli zamierza się odwiedzić klasztory w południowej części Athos, można z Vatopedi w ciągu około pięciu godzin dotrzeć do klasztoru lviron. Po drodze (po ok. dwóch godzinach) przechodzi się przez Pantokratoros (1363; biblioteka z dwoma cennymi rękopisami z XI w., ikona Chrystusa z XIV w.), a po dalszej godzinie – Stavronik!ta, założony w r. 1542 przez patriarchę Konstantynopola. Posiada piękne freski szkoły kreteńskiej, dzieło mnicha Teofana, który poprzednio działał w klasztorach Meteora. Szczególnie godna uwagi jest tablica z miniaturową mozaiką św. Mikołaja (XIV w.). Klasztor lviron (idiorytmiczny) został założony w r. 979 przez trzech Iberyjczy-ków ku czci św. Jana Chrzciciela i padł częściowo ofiarą pożaru w r. 1875. Kościół klasztorny (XI w.) posiada piękną posadzkę. Freski pochodzą z r. 1592 i zostały odnowione w r. 1848. W kaplicy słynąca cudami ikona Panagia Portraitis-sa (X w.), w bibliotece wiele cennych rękopisów z XII—XIV w.
W odległości niecałych dwóch godzin leży klasztor Filotheu (XII w.; zniszczony wskutek pożaru w r. 1871 i odbudowany w katolikonie freski z r. 1592), o pół godziny dalej znajduje się klasztor Karaka-lu (założony w XI w., odnowiony w połowie XVI w.).

Po pięciu godzinach marszu osiąga się położony na 60-metrowej skale idiorytmiczny klasztor Megisti Lavra (Wielka Ławra). Ten klasztor założony w r. 963 przez Atanasiosa, arystokratę z Trape-zuntu (Trabzonu), późniejszego mnicha, jest najstarszy na Athos i chyba najpiękniejszy spośród klasztorów. Przykryty kopułą, ukończony w r. 1004, stał się wzorcem dla później wznoszonych kościołów. W nim pochowany został Atanasios. Freski w katolikonie namalował w r. 1535 mnich Teofan; należą one do najbardziej znanych przykładów szkoły kreteńskiej na Athos. Freski w refektarzu pochodzą z r. 1550 i są dziełem Frankosa Kastellanosa, który wykonał również freski w kaplicy Agios Nikolaós (1560). Należy zwrócić uwagę na kute drzwi z brązu, liczne ikony (XII w.) i biblię Nike-forosa Fokasa w przepięknej oprawie z postacią stojącego Chrystusa (ok. 965).

Na południowym zachodzie półwyspu wznoszą się nad morzem: serbski klasztor Agiu Pavlu (zenobicki; XI w.; freski szkoły serbskiej w kaplicy św. Jerzego), szczególnie wysoko położony, założony w r. 1375 przez cesarza Aleksego III klasztor Agiu Dionisiu (zenobicki) z freskami kreteńskiego malarza Zorzisa (1547) i również wysoko na skale stojący klasztor Osiu Grigoriu (zenobicki; XIV-XVIII w., freski z r. 1779). O godzinę dalej wznosi się potężny siedmiopiętrowy (zenobicki) klasztor Simonos Pet-ras (XIV w.) Stąd w odległości 1,5 godziny drogi znajduje się miejscowość Dafni.

Na północ od Dafni można odwiedzić zbudowany w r. 1814 i zamieszkały do dzisiaj przez mnichów rosyjskich wielki klasztor Agion Panteleimon oraz klasztory Ksenofontos (XI w.; freski szkoły kreteńskiej z XVI w.) oraz Dochiariu (XI w.; również freski szkoły kreteńskiej w przedsionku). Jeszcze dalej na północ leżą klasztory Konstamonitu (XI-XIV w.) oraz o godzinę drogi dalej bułgarski klasztor Zografu (XIII w.; odnowiony w XIX w.).

EPIDAUROS
Nazwa Epidauros odnosi się nie tylko do niewielkiej miejscowości portowej na Peloponezie nad Zatoką Sarońską, lecz także do położonego w odległości 10 km na południowy zachód Sanktuarium Eskulapa (Asklepiosa) i słynnego na cały świat teatru, w którym każdego lata odbywa się festiwal teatru starogreckiego (komedie i tragedie, zwłaszcza Ajschylosa, Arystofanesa, Eurypidesa i Sofoklesa) w wykonaniu Teatru Narodowego Grecji. Pierwsze przedstawienia w tym teatrze o bezcennej wartości artystycznej i archeologicznej zostały zorganizowane w r. 1954. Wobec nadzwyczajnego powodzenia, jeszcze w tym samym roku stworzono coroczny Festiwal Epidauros.

Dawniej droga pod górę do Sanktuarium Eskulapa trwała trzy godziny, dziś pokonuje się tę odległość po dobrej szosie asfaltowej z Nafplion do Ligurió, lub wzdłuż północnego wybrzeża Peloponezu z Koryntu do Lutrón Elenis, zwiedzając po drodze na czterdziestym kilometrze bizantyński obronny klasztor Moni Agnuntos z XI w. ze wspaniałymi, dobrze zachowanymi freskami z XVI w. już w II tysiącleciu p.n.e. na dnie doliny znajdowało się prawdopodobnie miejsce kultu boga Maleatasa. W późniejszym okresie Maleatasa zastąpił Apollo, któremu towarzyszył syn Asklepios (Eskulap). Eskulapa miała urodzić na pobliskim wzgórzu beocka księżniczka Koronis, która zmarła przy porodzie. Eskulap wy-karmiony przez kozę, na polecenia Apollina został wtajemniczony przez centaura Cheirona w arkana sztuki lekarskiej. W Epidauros oddawano Eskulapowi cześć jak nigdzie indziej, lecz pielgrzymi złożyli pierwszą ofiarę Apollinowi. Wszystkie wyobrażenia pokazują Eskulapa z laską jako znakiem godności lekarza, wokół której wije się wąż, znający tajemnice ziół leczniczych. Jeszcze dzisiaj laska Eskulapa pozostaje symbolem medycyny.

Rozkwit Sanktuarium Eskulapa przypada na IV w. p.n.e. Odbywały się wtedy co cztery lata Asklepia, igrzyska sportowe i artystyczne przyciągające widzów z całej Grecji. Eskulap leczył chorych tylko we śnie, można go więc uważać za wynalazcę terapii snem. Dopiero za czasów rzymskich oprócz działania na psychikę chorego zaczęto stosować systematyczną wiedzę medyczną. Znane obecnie miejsca kultu pochodzą przeważnie z IV w. p.n.e. Po rozpowszechnieniu się w Grecji ok. r. 400 chrześcijaństwa, miejsca te zostały w dużym stopniu zniszczone. W r. 1881 Grecki Instytut Archeologiczny przystąpił do badań, do których przyłączyli się później uczeni francuscy.

Zwiedzanie
Niedaleko sanktuarium, przy drodze z Nafplion, po prawej leży stadion [1]. Obiekt zbudowany w V w. p.n.e. ma 181 m długości i 23 m szerokości. Tu odbywały się wspomniane już Asklepia. Przechodząc obok hotelu „Xenia” dochodzi się do wejścia na teren wykopalisk, kierując się skośnie na prawo w górę – do teatru [3]. Ten słynny i najlepiej zachowany teatr Grecji został zbudowany w IV w. p.n.e. przez Polikleta młodszego. Na 55 rzędach stopni z wapienia
mieści się jeszcze obecnie – podczas letniego festiwalu – ok. 14000 widzów. Stopnie dolnych rzędów są o 10 cm niższe od górnych. Można stąd wnioskować, że zamożni widzowie z pierwszych rzędów zasiadali na poduszkach. Wyższe rzędy wznoszą się bardziej stromo, co być może jest przyczyną znakomitej akustyki teatru. Okrągłe podium – orchestra – na którym znajdował się chór, ma 20,3 m średnicy. W środku okrągły kamień znaczy miejsce, gdzie znajdował się ołtarz. Wysoka scena, z której pozostały tylko fundamenty, zasłaniała niżej siedzącym widzom widok na rozległy krajobraz. Niedawno odbudowano obydwa skrzydła widowni z potężnymi bramami wejściowymi. Cały obszar wokół teatru został przekształcony w park. Zaleca się wejść na najwyższy rząd widowni, położony o 22 m nad poziomem orchestry i oddalony od niej o 60 m – tam można przekonać się o znakomitej akustyce teatru; nawet szepty i szelesty docierają ze zdumiewającą wyrazistością.
By zwiedzić Sanktuarium Eskulapa należy powrócić do wejścia i zacząć od muzeum [2], w którym zgromadzono znaleziska z terenu Epidauros oraz interesujące rekonstrukcje. Warto zwiedzić muzeum zarówno przed, jak i po zapoznaniu się z terenem wykopalisk. Tylko w ten sposób można zorientować się w dawnym układzie sanktuarium.

Asklepios (Eskulap)
A oto krótki opis ekspozycji muzeum:
Sala I: wiele wykutych w kamieniu opisów cudownych wyleczeń oraz kosztorysów na budowę miejsc kultu; narzędzia chirurgiczne i lampy olejne.
Sala II: posągi Eskulapa I Higiei (przeważnie w postaci odlewów) i pozostałości Propylei.
Sala III: po lewej szczątki Świątyni Eskulapa, dalej częściowe rekonstrukcje tolosa z fragmentami posadzki z płytek i piękną głowicą koryncką; przy prawej ścianie bocznej – w kierunku wyjścia – dalsze fragmenty tolosa, ponadto fragmenty Świątyni Artemidy i częściowa rekonstrukcja Świątyni Eskulapa.
Z muzeum, po przekroczeniu strumienia, dochodzi się do pozostałości katagogionu [4], starożytnego domu gościnnego. Dwukondygnacyjny budynek liczył 160 pokoi zgrupowanych wokół czterech
dziedzińców kolumnowych. Przech dząc obok łaźni greckiej [5] wchodzi się do gimnazjonu [6], Budowla o rozmiarach 76×70 m składała się z dziedzińca otoczonego 60 kolumnami, trzech sal i kilku pomieszczeń dla zawodników. W czasach rzymskich w dziedzińcu kolumnowym wbudowano odeon, kryty teatr, z którego pozostały m.in. części sceny. Od gimnazjonu przechodzi się przez przyległe od strony północno-zachodniej Propyleje [7] i po obejrzeniu Palestry [8] (po prawej) dochodzi się do właściwego sanktuarium.

Na podium są widoczne fundamenty Świątyni Artemidy [9], której układ z ołtarzem po stronie wschodniej jest nadal czytelny. Położony dalej na wschód obiekt [10] służył zapewne jako leżalnia (Abaton) dla oczekujących uzdrowienia, a później jako dom kapłanów. Przy Świątyni Artemidy należy skręcić najpierw na prawo i potem wokół Świętej Dzielnicy. Przechodzi się obok fundamentów Domu Rzymskiego [11] i szczątków – również rzymskiej Świątyni Apollina i Eskulapa [12] oraz form rzymskich [13], a następnie za salą północną [14] skręca się do zbudowanych w IV w. p.n.e. z tufu wulkanicznego Wielkich Propylei [15], stanowiących główne wejście na obszar sanktuarium. Tu dochodziła ulica Święta, prowadząca z miasta Epidauros. Przy tej ulicy, około 100 m na prawo od Wielkich Propylei, rozpoczyna się nekropolia sanktuarium. Od Propylei powraca się w kierunku Świętej Dzielnicy;, po prawej stronie widać pozostałości Świątyni Afrodyty [16] i term rzymskich [17]. Dalej trasa prowadzi do Świątyni Eskulapa [18]. Ze wspaniale zdobionej świątyni doryckiej pozostały tylko fundamenty. Zbudowana ok. r. 390 p.n.e. świątynia liczyła po osiem kolumn w ścianach podłużnych i po sześć w szczytowych. W celli stał słynny posąg Eskulapa, wykonany ok. 350 p.n.e. przez Trasymedesa z drewna obłożonego złotem i kością słoniową. Wkrótce po powstaniu posąg ten uznano za jeden z siedmiu cudów świata (lista tych cudów ulegała zmianom).
Po przejściu przez świątynię po prawej widać ślady abatonu [19]. Dwukondyg-nacjowy budynek o długości 70 m i szerokości 10 m wzniesiono w IV w. p.n.e. Po przekształceniu go po stronie wschodniej [10] w dom dla kapłanów, abaton służył jako leżalnia i sypialnia dla oczekujących na uzdrowienie. Punktem centralnym Świętej Dzielnicy był tolos [20]. Ta okrągła budowla została zbudowana ok. r. 350 p.n.e. przez Polikleta młodszego. Ocalała tylko dolna część budowli, składająca się z sześciu współśrodkowych pierścieni z tufu wulkanicznego. Zdaniem H. Webera (Zurych 1975) chodzi tu o urządzenie do uzdatniania wody dla uzdrowiska. Woda doprowadzona między czwartym i piątym murem, licząc od środka, przesiąkała przez pory czwartego muru do otoczonej przez trzy kolejne mury przestrzeni wewnętrznej, ukształtowanej tak, aby musiała opłynąć wokół trzy pierścienie, oczyszczając się dzięki mikroorganizmom (filtr biologiczny) z rozpuszczonych substancji organicznych. Jednocześnie miękka woda deszczowa podnosiła twardość wskutek rozpuszczania wapnia z kamieni. Wpadające przez środkowy otwór kopuły światło sprzyjało rozwojowi alg, które pobierały z wody dwutlenek węgla i nasycały ją tlenem. Spiralne schody pozwalały czerpać wodę ze środka pierścieni. Górna część budynku była otoczona od zewnątrz 26 kolumnami z wapienia porządku doryckiego i murem otaczającym wnętrze z otworem drzwiowym. Wewnątrz pomieszczenia stało 14 marmurowych kolumn korynckich tworzących obejście. Ogólna średnica tolosa wynosiła 21,82 m, średnica sali 13,36 m.

Knossos PAŁAC
Pałac w Knossos (tzw. Wielki Pałac) jest najbardziej znanym i najczęściej odwiedzanym stanowiskiem archeologicznym Krety. Znajduje się w odległości 5 km na południe od stolicy wyspy w kierunku Knossos lub Archanes na płaskowyżu wzgórza Kefala, opadającego ku wschodowi stromo do doliny Spiliopota-mos, starożytnej rzeki Kairatos. Ten największy i najlepiej zbadany pałac epoki minojskiej wprowadza zwiedzającego w kontuzję; skomplikowany układ 1200 pomieszczeń, z których 800 dotrwało w szczątkach do naszych czasów, mogło dać początek legendzie o labiryncie Minotaura, potwora o głowie byka i ciele człowieka. Tezeusz zabił Minotaura, w czym pomogła mu Ariadna, córka króla Minosa; dała Tezeuszowi kłębek włóczki, który pomógł mu znaleźć drogę przez labirynt. Tezeusz uciekł wraz z Ariadną na wyspę Naksos, gdzie na rozkaz bogów pozosta-. wił jąsamą i powrócił do Aten. Inne tłumaczenie nazwy „labirynt” wywodzi ją od „la-brys” (dwustronnego topora), będącego świętym symbolem kultury minojskiej.

Historia
Obszar Knossos byl zamieszkały już w młodszej epoce kamiennej i, jak można wnioskować z grubości kolejnych warstw pod fundamentami pałacu, zamieszkały bardzo intensywnie. Z budową pierwszych (starszych) pałaców w Knossos, Faistos, Malia i Kato Zakros, rozpoczęła się epoka kultury i historii minojskiej. Pierwsze palące zostały zburzone, zapewne przez trzęsienie ziemi, ok. r. 1700 p.n.e., lecz wkrótce zbudowano nowe, większe palące. Państwem rządził legendarny król Minos z Knossos, który pełnił też obowiązki kapłana. Rozkwit kultury minojskiej był początkiem pierwszej kultury w Europie wolnej od wpływów pozaeuropejskich. W okresie szczytowego rozwoju kultura minojska ok. r. 1450 p.n.e. padła ofiarą klęski żywiołowej, prawdopodobnie fali powodziowej (według teorii archeologa greckiego Spirosa Ma-rinatosa), spowodowanej przez wybuch wulkanu na wyspie Santorin. Minojczycy nigdy nie podnieśli się po tej klęsce.

Pierwszych wykopalisk dokonał w r. 1878 kupiec Minos Kalokairinos. Później Henryk Schliemann i – początkowo bez powodzenia – Sir Arthur Evans (1851-1941) próbowali odkupić teren z rąk tureckich. Ok. r. 1900 Arthur Evans mógł ze współpracownikami rozpocząć prace wykopaliskowe, które miały trwać 25 lat. Znaczne części wykopalisk uzupełniali na miejscu w betonie i gipsie; te rekonstrukcje, chociaż wątpliwe pod względem naukowym, pozwalają zwiedzającym na wyobrażenie sobie pierwotnego wyglądu budowli sprzed 3600 lat. Prace wykopaliskowe są kontynuowane przez Brytyjską Szkołę Archeologii.

Zwiedzanie
Na teren założenia pałacowego wchodzi się od strony zachodniej. Na południowym zachodzie dziedzińca zachodniego stoi brązowe popiersie Sir Arthura Evan-sa [1], odkrywcy Knossos. Na lewo od drogi znajdują się trzy cylindryczne otwory [2] o nieznanym przeznaczeniu (być może pojemniki na śmieci). Dwa ołtarze [3] pozwalają przypuszczać, że zachodni dziedziniec służył celom kultowym. Do pałacu wchodzi się przez zachodnią salę wejściową [4], Stąd przez prawe drzwi po stronie południowej przechodzi się do pomieszczeń straży pałacowej. Prawe przejście prowadzi do korytarza procesyjnego [5j. Obie jego ściany były pokryte freskami, które w dwóch rzędach wyobrażały procesję niosącą dary i ofiary, przy czym ludzie zostali przedstawieni w wielkości naturalnej (fragmenty w Muzeum Archeologicznym w Iraklionie, w skrócie AMI, XIV). Korytarz prowadził w kierunku południowym i załamywał się w końcu na lewo w stronę propylonu południowego.

Propylon południowy [6] jest dostępny z omawianego korytarza procesyjnego przez kilka pomieszczeń pomocniczych. Freski procesyjne obiegające również ściany propylonu zostały przeniesione do AMI, XIV. Na ścianach oryginały zostały zastąpione kopiami. Szerokie schody [6a] prowadzą na piętro reprezentacyjne. Od propylonu południowego prowadził długi korytarz zachodni w kierunku północnym do pomieszczeń magazynowych [7]. W wielu różnej długości komorach znaleziono liczne pięknie zdobione naczynia na zapasy (pitoi) na olej, wino i zboże. Wiele z nich pozostało na dawnym miejscu. Zagłębienia w posadzce służyły do zbierania rozlanej oliwy, inne być może do przechowywania przedmiotów wotywnych. Tę hipotezę potwierdzają wyryte na ścianach godła (topory dwustronne) a także lokalizacja tych pomieszczeń w skrzydle zachodnim przeznaczonym na cele kultowe. Ośrodkiem pałacu w Knossos jest wielki Dziedziniec Centralny [8]. Ze względu na posadzkę placu z płyt kamiennych podaje się w wątpliwość twierdzenie, jakoby odbywały się tu legendarne minojskie popisy akrobacyjne z bykami. Po jego północnej stronie znajduje się dojście do Sali Tronowej.

Po czterech stopniach schodzi się do przedsionka Sali Tronowej [9], na której środku stoi piękna misa porfirowa, służąca do rytualnych ablucji. W Sali Tronowej [10] znajduje się alabastrowy tron Minosa (ok. 1500 p.n.e.) stojący na tle fresku pochodzącego z ostatniego okresu sztuki minojskiej z głowami gryfów na lwich korpusach i stylizowanymi roślinami.
Naprzeciw tronu stopnie prowadzą do łaźni kultowej, w której, być może, znajdowały się też święte węże. Przechodząc obok schodów wiodących na piętro [11 ] wkracza się do otwartego na dziedziniec tzw. trzyczęściowego sanktuarium [12].

Z dwóch przyległych komór po stronie północnej (po prawej) pierwszą [13] nazwano od dzbana stojącego w komorze Komnatą Wielkiego Pitosa, a drugą [14] od posągów bogini węży Komnatą Świętości Pałacowych.
Na zachód od przedsionka [15] znajdują się dwie krypty oparte na filarach [16,17] w których to filarach wykuto godła dwustronnych toporów; rowki w bazach służyły do odprowadzania płynów z ofiar.
Piętro skrzydła zachodniego (piętro reprezentacyjne pałacu). Po przejściu górnego korytarza wkracza się do wielkiej sali o dwóch kolumnach [A], do której przylega Sala Kultowa o sześciu kolumnach. Tak odkryto fresk, nazwany „Małą Paryżanką” (AMI, sala XV). Na południe od schodów znajduje się sala filarowo-kolumnowa [C] o trzech filarach po stronie północnej i trzech kolumnach po stronie południowej; od wschodu przylegała do niej od strony dziedzińca kryta weranda. W pomieszczeniu po stronie południowo-wschodniej odnaleziono ryton w formie głowy lwicy (AMI, IV). Naprzeciw Sali Kultowej, bezpośrednio nad Salą Tronową, której otwór świetlikowy został zrekonstruowany, znajduje się małe pomieszczenie [E]. Jego ściany pokryte są kopiami fresków: „Niebieski ptak”, „Świętość trzech kolumn”, „Walki byków”, „Kapitan Murzynów”, „Niebieskie małpy” (wszystkie oryginały w AMI). Przez wąską klatkę schodową [F] powraca się na parter.

Z północnego końca dziedzińca centralnego wchodzi się do skrzydła północnego. Droga po pochylni [18] prowadzi do Sali Filarowej [19] o ośmiu filarach i dwóch kolumnach, określonej przez Evansa jako Izba Celników. Tutaj, przy północnym wejściu do pałacu, wchodzący do pałacu mieli składać swojo dary. Po obu stronach pochylni znajdowały się kolumnady, a ściany były całkowicie pokryte freskami. Część zachodniego przejścia została zrekonstruowana, oryginał fresku z bykami przeniesiono do AMI (XIV).

Od Izby Celników trasa prowadzi do świętego basenu [20] służącego odwiedzającym do rytualnych ablucji. Dalej droga prowadzi do wielkich trybun [21] w tzw. obszarze teatralnym, gdzie na dwóch ustawionych pod kątem prostym trybunach mogło zasiąść 500 widzów. Miejsce to służyło zarówno celom kultowym, jak festynom i zawodom. Prostokątny cokół obok trybun nazwał Evans tożą królewską. Przy „drodze królewskiej” [22] pozostały szczątki domów minojs-kich, wśród nich w kierunku zachodnim Dom Fresków („Niebieska małpa”, „Niebieski ptak” i in.).
Wschodnie skrzydło pałacu. Przez monumentalne Wielkie Schody [23], których stopnie oświetlone są przez świetlik, schodzi się do komnat królewskich. Cała konstrukcja schodów łączących trzy kondygnacje jest oryginalna, wymieniono tylko spalone drewniane słupki. Schodząc w dól warto zwiedzić Salę Gwardii Królewskiej (freski z tarczami). Na dolnej kondygnacji znajduje się po-dwórko-świetlik i przyległa sala kolumnowa; z tego miejsca korytarz wschód-zachód prowadzi do wschodniej części komnat.

Sala Dwustronnych Toporów[24] jest reprezentacyjnym pomieszczeniem au-diencjonalnym, w którego zachodniej ścianie wykuto dwustronne topory. Pomieszczenie jest podzielone – zgodnie ze stylem minojskim – politronem (wielo-skrzydłowymi drzwiami) i zamknięte od strony wschodniej. Tron zachował się tylko we fragmentach. Dwukrotnie załamanym korytarzem dochodzi się do znajdującego się na tym samym poziomie Megaronu Królowej [25], zdobionego kopiami fresków (delfiny, tancerka). Pomieszczenie nie posiada okien, jest oświetlone przez świetlik w sklepieniu. Od zachodu przylega łazienka [26], a korytarz prowadzi do spłukiwanej toalety [27]. W południowej części skrzydła wschodniego mieszczą się magazyny i Sanktuarium Dwustronnych Toporów [28]. Powróciwszy do wielkich schodów [23] można jeszcze zwiedzić północną część skrzydła wschodniego. Znajdowały się tam pomieszczenia magazynowe oraz warsztaty zatrudnionych w pałacu rzemieślników i artystów. W Korytarzu Gry w Szachy [29] znaleziono minojską szachownicę (AMI, IV, 57); pomieszczenie [30] przeznaczone było dla garncarzy i kamieniarzy, w magazynie [31] znaleziono cztery ogromne Pitoi.

Skrzydło południowe. Od strony południowej prowadziły do pałacu dwa wejścia: drogą od karawanseraju [32] od południowego zachodu i dalej korytarzem Księcia Lilii [33] nazwanym tak od fresku
Ryton w kształcie głowy byka (w Muzeum Archeologicznym) (kopia), albo właściwym wejściem południowym i leżącym dalej na wschód korytarzem [34].

Otoczenie obszaru pałacowego: Mały Pałac: ten drugi pod względem wielkości spośród odsłoniętych w Knossos kompleksów budowli znajduje się na południe od Willi Ariadny. Od niego, krzyżując się z drogą do Iraklionu. Droga Królewska prowadzi do obszaru teatralnego Wielkiego Pałacu. Architektura i układ pomieszczeń jest podobny do Wielkiego Pałacu. W Małym Pałacu znaleziono cenny ryton ze steatytu w kształcie głowy byka (AMI, IV., 51). Nowsze wykopaliska odsłoniły na tyłach Małego Pałacu inną wielką willę, którą odkrył już Evans, ale nie zdążył jej odkopać: tzw. Niezbadany Dom. Znaleziska z najnowszych wykopalisk znajdują się w AMI (V, 63 A).
Willa Królewska – ok. 200 m. na północny wschód od Wielkiego Pałacu, w pobliżu wsi Makritichos. Pośrodku dwukondygnacjowego budynku znajduje się wielka sala z tronem lub ołtarzem. W pomieszczeniu od strony północnej, z kwadratowym filarem, znajdowało się sanktuarium.

Na południe od pałacu droga prowadź do karawanseraju, budynku recepcji odpoczynku dla odwiedzających pałac Tu przybysze mogli skorzystać ze studni łaźni i napoić zwierzęta pociągowe. Otwarte w stronę pałacu główne pomieszczenie zdobił fryz z kuropatwami i innym ptakami (kopia; oryginał w AMI, XIV, 13)
Przy głównej ulicy, w kierunku południowym, znajduje się po lewej Dom Arcykapłana, którego nazwa pochodzi ocznalezionego tam ołtarza. Jeszcze dalej po prawej wznosi się Królewski Grobowiec Świątynny. Z wybrukowanego dziedzińca schodzi się do wewnętrzne sali i do krypty wspartej na filarach, za którą mieści się komora grobowa. Z sal wewnętrznej schody prowadzą na górną kondygnację.
Wielkie budynki pomocnicze, z wyjątkiem karawanseraju, nie są dostępne dla zwiedzających; zezwolenia otrzymują tylko naukowcy.

KLASZTORY METEORA
Klasztory Meteora należą do najciekawszych zabytków Grecji z okresu serbskiego i są świadectwem szczególnych stosunków religijnych owego czasu. Strome, wyrastające na wysokość do 300 m ponad otaczającą równinę Pinios w Tessalii piaskowcowe skały, na których zbudowano klasztory, zawdzięczają swoje powstanie osadom z dna olbrzymiego jeziora, które znajdowało się tu w epoce trzeciorzędu. Po wypiętrzeniu się powierzchni małe strumienie wypłukały w piaskowcu wąwozy dzielące płaskowyż na oddzielne skały. Brak jest przekazów z okresu starożytnego o tej osobliwości geologicznej. Od IX w. w okolicznych jaskiniach osiedlali się pustelnicy; dopiero na początku XIV w. schronili się oni na szczytach stromych skał. Wtedy na niedostępnych
skałach powstały pierwsze klasztory, składające się z, pustelni, jako miejsca schronienia i kultu w czasach wojen między Bizancjum a państwem serbskim. W pobliskim Trikala miał siedzibę król serbski, a zachodnia część Tessalii dostała się w r. 1340 pod serbskie panowanie.

W r. 1356 władza nad mnichami przeszła z rąk biskupa Stagoi w ręce opata klasztoru Dupiani. W latach 1356-1372 mnich Atanazy założył na „szerokim kamieniu” (Platis Litos) klasztor Metamor-fosis (Przemienienia Pańskiego). Wraz z nim przybyło dziewięciu mnichów, którzy musieli się poddać surowej regule zakonnej. Kobietom zabroniono wstępu na teren klasztoru, a mnichom – nawet w obliczu śmierci głodowej – przyjmować jakiekolwiek pożywienie z rąk kobiet.

W następnych stuleciach, aż do XVI w. powstawały nowe klasztory. Mnisi otrzymywali szczodrą pomoc od serbskich i bizantyńskich książąt Kościoła, dzięki czemu mogli mnożyć majątek i zwiększać swe wpływy.
Niestety, już w XVI w. doszło do sporów między klasztorami, zwłaszcza na tle podziału ziemi. Los ich został przypieczętowany wskutek wysokich podatków nałożonych przez tureckich okupantów oraz wskutek uszczuplenia posiadłości przez greckich uciekinierów powracających z Azji Mniejszej.
Dzisiaj klasztory Meteora bardzo zbiedniały. Z istniejących dawniej 24 klasztorów tylko kilka jest zamieszkałych. Po II wojnie światowej cztery dalsze zostały zasiedlone przez mnichów.

Klasztor Agios Stefanos jest zamieszkały przez mniszki, które zarabiają na życie rzemiosłem artystycznym i malowaniem ikon. Godne uwagi są – podobnie jak w klasztorach na półwyspie Athos – bogate księgozbiory.
Dawniej do klasztorów wspinano się przy pomocy powiązanych drabin, które w razie niebezpieczeństwa wciągano na górę, albo podciągano odwiedzających jak również żywność w koszach i siatkach na linach. Dzisiaj dojście ułatwiają asfaltowane drogi i stopnie wykute w skałach. Niektóre mniejsze klasztory z XV i XVI w. są obecnie niedostępne. Wystarczy zwiedzić najważniejsze: Warlaam, Megalo Meteoron i Agios Stefanos. Zza Kastraki po lewej, w pewnym oddaleniu od szosy, widoczny jest mały, niestety nieczynny kościół Matki Boskiej, Dupiani (XII w.). Nad nim wznoszą się na niedostępnych iglicach skalnych klasztory Dupiani i Pantokrator. W odległości 500 m w kierunku wschodnim znajduje się klasztor Agios Nikolaos Anapaf sas, wzniesiony w r. 1388 i rozbudowany w 1628, z freskami mnicha Teofana z Krety z r. 1527 (odnowione w 1960).
Przy klasztorze Russanu (po prawej), powstałym z pustelni, droga rozgałęzia się: na lewo prowadzi do klasztorów Ikona Matki Boskiej w klasztorze Metamorfosis Warlaam i Megalo Meteoron, na prawo przebiega obok klasztoru Agia Triada, założonego w r. 1438 (kościół z piękną fasadą z r. 1476; źle zachowane freski z r. 1692 zniekształcone retuszem; lepiej zachowane są freski w wykutej w skale kaplicy św. Jana z r. 1682) oraz obok klasztoru Agios Stefanos. Klasztor Agia Triada jest dostępny pieszo lub roboczą kolejką linową.

Klasztor Warlaam został założony w r. 1517. Kościół posiada w przedsionku piękne freski, dzieło Frankosa Kastellanosa z Teb z r. 1565 (odnowione w 1870).
Od r. 1490 wszystkie klasztory przeszły pod władzę opata Metamorfosis. Od tego czasu kompleks klasztorów otrzymał nazwę Megalo Meteoron (Wielka Meteora).

Ten największy i najwyżej położony klasztor powstał w latach 1356-1372 jako klasztor Metamorfosis. Serbski arcy-książę i późniejszy mnich Joazaf rozpoczął w r. 1388 jego rozbudowę i uczynił zeń ośrodek wspólnoty klasztornej. Kościół Metamorfosis został wzniesiony w latach 1545-1552. Pierwotny niewielki kościół stal się w 1544 prozbilorium nowej, większej świątyni, o czym świadczą freski w apsydzie z r. 1483. Tam znajduje się też podobizna założyciela klasztoru z roku 1388. Refektarz przykryty kopulami zbudowano w r. 1557. Miości się w nim obecnie wystawa sztuki bizantyńskiej.
Agios Stefanos został założony w latach 1328-1341 przez cesarza bizantyńskiego Andronikosa III. W małej bocznej kaplicy znajdują się froski z czasów ok. 1400 r., Główny kościół Agios Charalambos (1798) posiada godny uwagi ikonostas, rzeźbiony fotel opata i rzeźby w drewnie. Przy klasztorze mieści się muzeum.

MISTRA
Mistra, bizantyńskie miasto ruin XIV i XV w., leży w otoczeniu pięknego krajobrazu Lakonii. Mistra należy do najciekawszych zespołów archeologicznych Peloponezu i całej Grecji. Zdumiewa kontrast między budowlami tego miasta a klasycznymi zabytkami Grecji; nigdzie poza nim nie spotyka się na obszarze dawnego Bizancjum tak pełnego obrazu średniowiecznego miasta oraz bizantyńskiej architektury i malarstwa.
Do Mistry można dostać się z odległej o 5 km Sparty. Dojeżdżając od strony Kalamata skręca się przy wyjeździe
z miasta Tripi na prawo w drogę prowadzącą do asfaltowej szosy, która prowadzi do górnego krańca Mistry.

Historia
Historia miasta rozpoczyna się dopiero w XIII w. W r. 1248 francuski książę Guillaume de Villehardouin zbudował w tym miejscu, na krańcu półwyspu Tajgetos, zamek warowny, z którego w ciągu dziesięciu lat panował nad znaczną częścią południa Grecji. Od r. 1263 Frankowie musieli coraz dalej ustępować przed nacierającymi wojskami Bizancjum, którym udało się odzyskać południe Peloponezu, podczas gdy część północna pozostała nadal we władaniu Franków. Pod rządami Bizancjum Mistra zaczęła się szybko rozwijać i stała się w r. 1349 siedzibą bizantyńskich namiestników, noszących tytuły Despotów. Pochodzili oni najpierw z rodu Kantakuzenós (1349-1383), potem z rodu Paleologów (1383-1460). Za ich czasów powstała większość kościołów i pałaców i rozwinęła się kultura dworska oraz rozkwitła twórczość artystyczna, dzięki czemu Mistra stała się duchowym ośrodkiem państwa późnego Bizancjum. Pozostała część Bizancjum stawała się coraz słabsza pod względem gospodarczym i militarnym, pogrążając się w upadku. W latach 1460-1687 miasto znajdowało się pod władzą Turcji, w latach 1687-1715 pod władzą Wenecji i w latach 1715 -1825 – znów pod władzą turecką. W r. 1687 Mistra liczyła już tylko 42 000 mieszkańców. Okres panowania Wenecji przyniósł ponowny rozwój. W r. 1770 najazd Albańczyków spowodował wielkie zniszczenia. W r. 1825 grecka wojna wyzwoleńcza przysporzyła miastu nowych zniszczeń. Mieszkańcy zostali siłą przesiedleni do dawnej Sparty i zmuszeni do odbudowy tego miasta. Za króla Ottona Sparta została na miejscu starożytnego miasta zbudowana na nowo, z prostymi szerokimi ulicami według projektów urbanistów bawarskich. Od tego czasu Mistra została opuszczona i skazana na ostateczny upadek. Od całkowitego zniszczenia uratowali ją archeolodzy francuscy, którzy w latach 1896-1910 rozpoczęli prace konserwatorskie. Z zabytków Mistry tylko kościoły i klasztory zachowały się w dość dobrym stanie i doczekały się rozpoczęcia ogólnego odnowienia w r. 1952. W tym samym czasie miasto opuścili ostatni jego mieszkańcy.

Zwiedzanie
Wędrówka po mieście i wspinaczka do fortecy zajmująco najmniej trzy godziny. Szosa prowadzi do parkingu powyżej kościoła Agia Sofia [8], skąd już łatwo można dojść do fortecy. Z Mistry dochodzi się wzdłuż szosy w ciągu kilku minut. Do miasta prowadzi odbudowana brama: skręcając na prawo napotyka się Metro-polis[1j. Ten główny kościół miasta poświęcony św. Dymitrowi został zbudowany w latach 1291 -1292. Wchodzi się do niego przez dziedziniec otoczony krużgankiem, z którego roztacza się piękny widok na równinę Sparty. W tym kościele został koronowany w r. 1449 ostatni cesarz Bizancjum, Konstantyn IX Draga-ses, stojąc przed ikonostasem na widocznym jeszcze kamieniu z dwugłowym orłem. Najbardziej wartościowe freski to: w przedsionku „Sąd Ostateczny”, w lewej nawie sceny z młodości Marii, a w prawej sceny z życia św. Dymitra. Obok kościoła, w dawnym pałacu biskupim, znajduje się niewielkie muzeum, które należy koniecznie odwiedzić. Są tu miejscowe wykopaliska, m.in. sarkofag
Fresk przedstawiający jeden z cudów Chrystusa rzymski z pochodem bachantek i sfinksami.

Nieco wyżej, po lewej, znajduje się kościół Evangelistria [2]. Ta dawna kaplica cmentarna z ok. 1400 r. posiada wysoką kopułę i niezbyt dobrze zachowane freski z okresu jej budowy.
Dalej na północ stoi średnio bizantyński kościół Świętych Teodorów [3] na planie krzyża z centralną kopulą, zbudowany przed r. 1296 na wzór kościoła w Dafni, będący jednym z najstarszych kościołów miasta. Słabo zachowane freski pochodzą z początku XIV w. Kościół został odnowiony w r. 1932.

Kościół Afendiko [4] zbudowany ok. r. 1310, o pięciu kopułach, jest największy i najbardziej interesujący spośród kościołów miasta. Również tu na szczególną uwagę zasługują freski: w kaplicy na północnym końcu przedsionka portrety despoty Teodora II i „Pochód Męczenników”, w kaplicy na południowym krańcu chryzobulle (przywileje cesarskie ze złotymi pieczęciami), w północnej apsydzie po prawej stronie „Uzdrowienie niewidomego”, po lewej „Wesele w Kanie Galilejskiej”.

Na tylach Evangelistrii dochodzi się do rozwidlenia dróg. Droga na lewo prowadzi do klasztoru Pantanassa, a na prawo do Bramy Monemvasia [5], wiodącej do górnej części miasta, gdzie na prostokątnym placu wznosi się Pałac Despotów [6]. Budowla zajmująca dwie strony placu była rezydencją bizantyńskich namiestników, zwanych Despotami. Jej najstarsza część (po prawej z przodu) została zapewne zbudowana przez Franków za czasów Guillaume de Villehardouina. Skrzydło poprzeczne z potężną salą tronową przechodzącą przez dwie kondygnacje powstało dopiero w XV w. Na północny wschód od skrzydła poprzecznego znajdują się pozostałości Bramy Nauplia [7] stanowiącej niegdyś północne wejście do górnej części miasta.

Z placu przed pałacem wchodzi się na szczyt wzgórza i stąd dochodzi się do kościoła Agia Sofia [8], którego budowę rozpoczął w r. 1350 Manuel Kantaku-zenos. Na uwagę zasługują tu przede wszystkim freski w małych kaplicach przy portyku; w pierwszej na ścianach: Zwiastowanie, Droga Krzyżowa i Zmartwychwstanie Chrystusa, Wniebowzięcie Marii; na kopule Chrystus wśród mocy niebieskich; w innej kaplicy Modląca się Maria, postać Chrystusa, Narodziny Marii.

Stąd w ciągu 20 minut można wspiąć się na szczyt (624 m) wzgórza i dojść do Fortecy Franków [9] założonej przez Guillaume de Villehardouina ok. r. 1250. Fortecę niemal całkowicie odnowili Turcy. Z okresu Franków pozostały widoczne tylko resztki wieży strażniczej. Warto wspiąć się na szczyt wzgórza dla wspaniałej panoramy Mistry, równiny Sparty i otaczających gór.

Ze szczytu schodzi się w dół do kościoła Agia Sofia. Dalej, by dojść do pałacu Despotów należy skręcić w prawo. Po prawej stronie mija się tzw. Mały Pałac [10], obszerny bizantyński dom z ok. r. 1400 oraz kościół Agios Nikolaos [11], jedyny kościół z XVII w., i dochodzi się do klasztoru Pantanassa [12], zbudowanego ok. r. 1430 przez bizantyńskiego ministra Frangopulosa ku czci Pantanassy (Królowej Świata). Pantanassa jest żeńskim odpowiednikiem Pantokratora, Władcy Świata. Klasztor jest obecnie zamieszkały przez zakonnice (kołatka u drzwi). Kościół klasztorny wykazuje wyraźnie wpływy budownictwa Franków, zwłaszcza na czworokątnej dzwonnicy i na zewnętrznych ścianach apsyd. Zwraca uwagę boczny portyk z marmurowymi kolumnami. Również tu wnętrze jest zdobione freskami; najcenniejsze znajdują się w północnej części kościoła, na sklepieniach i na emporze (wejście na emporę schodami po stronie zachodniej); na wschodniej części sklepienia „Zmartwychwstanie Chrystusa”, na zachodniej „Zwiastowanie”,„Narodziny Chrystusa”, „Ofiarowanie w świątyni”, „Wjazd do Jerozolimy”, a przede wszystkim „Wskrzeszenie Łazarza”, a także wyobrażenia proroków i apostołów na bocznych kopułach.

Schodząc ścieżką ze wzgórza dochodzi się – mijając Dom Frangopulosa [13], typową rezydencję tych czasów, zamieszkałą ongiś przez wpływową rodzinę patrycjuszy – do klasztoru Peribleptos [14]. Kościół klasztorny zbudowany ok. r. 1340 należy do najpiękniejszych w mieście. Wyobrażona w środkowej wnęce ściany zachodniej para fundatorów, ofiarowująca Matce Boskiej model kościoła, nie została zidentyfikowana. W tym kościele zbudowanym na planie krzyża z kopułą pośrodku, opartą tylko na dwóch kolumnach, na szczególną uwagę zasługują wspaniałe freski powstałe ok. r. 1350: Chrystus Pantokrator (Władca Świata) na kopule, „Narodzenie i chrzest Chrystusa” w luku południowym, „Niewierny Tomasz” w łuku zachodnim, „Przemienienie Pańskie” i „Ostatnia Wieczerza” w łuku północnym, „Wniebowstąpienie” w łuku wschodnim, ponadto na ścianach sceny z życia Marii I Chrystusa, jak: „Wskrzeszenie Łazarza” i „Wjazd do Jerozolimy”. W drodze powrotnej do bramy głównej mija się potężne ruiny Domu Kravatasa (XVIII w.) oraz inne pozostałości małych kaplic bizantyjskich i domów, wśród nich kościół św. Krzysztofa [15] oraz poza murami, w pobliżu źródła Marmara, kaplicę św. Jana [16] z freskami z XV w.

KLASZTOR ŚW. ŁUKASZA STIRIOTESA
Klasztor św. Łukasza znajduje się w odległości ok. 40 km od Delf. Zamieszkały dziś przez niewielu mnichów zespół klasztorny jest jednym z najważniejszych zabytków Grecji okresu bizantyńskiego.
Historia klasztoru sięga X w. Poświęcony jest nie św. Łukaszowi Ewangeliście, lecz pustelnikowi św. Łukaszowi Stiriotesowi, tak nazwanemu od albańskiej wsi Stiri położonej o 3 km od klasztoru, który tu aż do śmierci (w r. 946 lub 949) prowadził życie ascety. Pustelnik był otoczony szacunkiem i został uznany za świętego. Jego rodzina pochodziła z Eginy, uciekła jednak przed najazdem Saracenów w okolicę Delf. Kaplica zbudowana przez Łukasza Stiriotesa w latach 942-944 została przez jego uczniów rozbudowana; nad grobem pustelnika wzniesiono kaplicę poświęconą świętej Barbarze. Te budowle zostały w XI w. zastąpione przez obecną zabudowę. Istniejące dziś dwa kościoły przetrwały liczne trzęsienia ziemi. Wielki kościół św. Łukasza datowany jest na r. 1020; znacznie mniejszy sąsiedni kościół, poświęcony Matce Boskiej (Teotokos) jest nieco starszy, pochodzi prawdopodobnie z końca X w. Mozaiki w obu kościołach były częściowo odnowione; należą do najważniejszych i najpiękniejszych osiągnięć sztuki bizantyńskiej, zwłaszcza mozaiki w kościele św Łukasza. Po trzęsieniu ziemi w r. 1659 mozaikę Chrystusa Pantokratora (Władcy Świata) na kopule zastąpiono freskiem. Szczątki św. Łukasza znajdują się w krypcie większego kościoła, w nowoczesnym sarkofagu (dawny sarkofag w górnym kościele jest pusty). Wielki kościół główny bywa porównywany z kościołem klasztornym w Dafni. Został zbudowany w sposób zgodny z ówczesnymi zwyczajami na planie krzyża greckiego wpisanego w ośmiokąt i stanowi najbardziej reprezentatywny przykład tej architektury. Ośmioboczny plan został powtórzony m.in. przy budowie kościołów w Dafni i Mistrze. Ich smukłe mury, wielkie okna i kopuły dachowe są przykładem wpływu architektury i sztuki bizantyńskiej na ten układ przestrzenny. W przedsionku (narteksie) kościoła głównego znajdują się piękne mozaiki na złotym tle. Najważniejsze to: „Umycie stóp” (po lewej przy końcu), „Ukrzyżowanie” (po lewej na wprost), „Zmartwychwstanie Chrystusa” (po prawej na wprost), „Niewierny Tomasz” (po prawej); na stropie medaliony św. Jana Chrzciciela oraz Matki Boskiej ze świętymi i aniołami.
Najważniejsze mozaiki właściwego kościoła to: „Zesłanie Ducha Świętego” (w kopule nad ołtarzem), „Matka Boska” (w apsydzie za ołtarzem), w żagielkach głównej kopuły „Narodziny Chrystusa” (po prawej z tyłu), „Ofiarowanie w świątyni” (po prawej z przodu) oraz „Chrzest Chrystusa” (po lewej z przodu). Na wszystkich mozaikach widoczne są też postacie apostołów, męczenników, biskupów i innych świętych. Godny uwagi jest też ikonostas z czterema ikonami (XVI w.), dzieło Damaskinosa z Krety. Znacznie mniejszy kościół boczny składa się z zewnętrznego przedsionka (eksonarteksu) z wejściem na empory głównego kościoła, narteksu i właściwego kościoła – opartej na czterech kolumnach kopułowej budowli ze śladami dawnych fresków. W narteksie zachowała się piękna mozaika na posadzce.