Delfy – miasto i świątynia

delfty swiatyniaDelfy były w starożytności jednym z najważniejszych ośrodków kultury greckiej. Zawdzięczały swoją sławę przede wszystkim istniejącej od najdawniejszych czasów wyroczni. Ponadto znajdowało się tam największe na stałym lądzie Grecji i otoczone ogromną czcią Sanktuarium Apollina.
W końcu XIX w. archeolodzy francuscy odsłonili i zbadali miejsce kultu. W r. 1892 przeniesiono wieś Kastri na nowe miejsce, w odległości 1 km na zachód od miejsca wykopalisk. Wieś stała się ośrodkiem obsługi turystów z hotelami i restauracjami.

Dzięki ruinom i swoistemu krajobrazowi stały się Delfy jednym z najbardziej
uczęszczanych (i przeludnionych w sezonie) miejsc turystycznych Grecji. Od r. 1965 istnieje tu Międzynarodowy Ośrodek Kulturalny Sztuk Plastycznych pod protektoratem Rady Europy.

W II tysiącleciu p.n.e. znajdowało się w tym miejscu, na skalnym tarasie, na południowo-zachodnim zboczu góry Parnas (2457 m n.p.m.) sanktuarium bogini Ziemi Gei. Przypuszcza się, że już w czasach mykeńskich istniała tu wyrocznia. Potem Apollo stał się przedmiotem kultu, uśmierciwszy mieszkającego tam żeńskiego smoka Delfinę. Zamieszkały tam również smok Pyton przemienił się w węża i odtąd towarzyszył Apolli-nowi. Z woli Zeusa, ustami siedzącej na trójnogu Pytii, ogłaszał nieomylne proroctwa. Szukający rady zwracali się do wyroczni z pytaniami w sprawach prywatnych i publicznych. Zapytania nadchodziły nawet spoza obszaru kultu-ly greckiej, np. od króla Lidii Krezusa, który otrzymał słynne ostrzeżenie, że przekroczywszy rzekę graniczną Halys spowoduje upadek swego wielkiego państwa. Krezus odniósł przepowiednię do państwa Persów i przyczynił się do upadku własnego państwa, które utracił w r. 545 p.n.e.

Kapłani ujmowali wypowiedzi Pytii w dwuwiersze, często dwuznacznej treści. Dzięki możliwości interpretacji zagadkowych proroctw kapłani uzyskiwali wielkie wpływy, lecz odpowiedzi pozostawiali samym pytającym, o czym świadczy historia Krezusa. W VI w. p.n.e. Delfy stały się, obok Ant-hili kolo Termopil, jedną z dwóch siedzib amfiktionii, związku dwunastu narodów Grecji. Od tego zaczął się właściwy rozkwit Delf. Powstały skarbce na wota składane w podzięce za porady wyroczni. Po spaleniu się w r. 548 p.n.e. pierwotnej drewnianej Świątyni Apollina, w r. 514 p.n.e. rozpoczęto budowę nowej świątyni ze środków płynących z całego ówczesnego świata.
W pierwszej świętej wojnie przeciwko jońskiej kolonii Fokea w Azji Mniejszej (660-590 p.n.e.) zachowały Delfy niepodległość, lecz z powodu braku zdecydowanego stanowiska podczas wojen perskich (490-449 p.n.e.) oraz wskutek drugiej (448) i trzeciej (356-346) świętej wojny wyrocznia utraciła wiele ze swojego znaczenia. Po czwartej świętej wojnie (339-338) wezwany przez Delfy na pomoc Filip Macedoński stał się władcą całej Grecji. Po Macedończyku nastąpili w r. 294 p.n.e. Etolijczycy, władcy Per-gamonu, po których pozostały w Delfach liczne napisy i posągi. Pod władzą Rzymian (od r. 168 p.n.e.) Delfy zostały wielokrotnie splądrowane. Jednocześnie cesarze rzymscy, zwłaszcza August, Domicjan i Hadrian próbowali ożywić ośrodek kultu, dzięki czemu Delfy rozkwitły
na nowo w II w. n.e. Gdy cesarz Teodozjusz w r. 392 zabronił kultu pogańskiej wyroczni, nie miała ona już istotnego znaczenia. Rabunki Gotów i Słowian oraz klęski żywiołowe dokończyły dzieła zniszczenia i w średniowieczu, na pozostałościach dawnego Sanktuarium Apollina, powstała wieś Kastri, która dopiero w r. 1892 z powodu prac archeologicznych została przeniesiona na inne miejsce.

Zwiedzanie
Zwiedzanie rozpoczyna się pd muzeum, dalej trasa prowadzi przez Świętą Dzielnicę, stadion i w końcu Źródło Kastalijs-kie, gimnazjon i tarasy Marmaria. Przyjeżdżający samochodem z Aten mogą dla oszczędności czasu rozpocząć zwiedzanie od Źródła Kastalijskiego i zwiedzić tylko Świętą Dzielnicę i muzeum; gimnazjon i tarasy Marmaria można zobaczyć z ulicy.
Wystawione w muzeum znaleziska pozwalają zapoznać się z rozwojem sztuki greckiej od epoki archaicznej do hellenizmu. Ponieważ wykopaliska nie zostały jeszcze ukończone, od czasu do czasu dokonywane są krótkotrwałe zmiany ekspozycji.

Na piętro z salami muzealnymi prowadzą schody. Na górnym podeście schodów stoi kamień Omfalosa („pępek świata”) znaleziony w pobliżu Świątyni Apollina. W starożytności uważano ten kamień za środek świata, w którym spotkały się dwa orły wysłane przez Zeusa z obu krańców świata.
Sala Tarcz: przedmioty z VII w. p.n.e., m.in. trzy tarcze z brązu, dwie z nich z głowami lwów otoczonych przez inne zwierzęta; pośrodku kolumna jońska i brązowy posążek młodzieńca w stylu dedalskim, stanowiący wotum dla Apollina.

Sala Kuroi: pośrodku stoją obydwa wielkie archaiczne posągi (ok. 600 p.n.e.) atletów Kleobisa i Bitona (według Herodo-ta obaj bracia przyciągnęli powóz swojej matki z Argos do Herajonu i otrzymali za to w darze od bogów „wieczny sen”). Warte uwagi są ponadto metopy ze skarbca sykiończyków (ok. 560 p.n.e.), przedstawiające (od lewej do prawej): wyprawę Argonautów, Zeusa w postaci byka uprowadzającego Europę, Kastora i Polluksa rabujących wraz z bratankami byki i woły, kaledońskie polowanie na dziki, mit Złotego Runa. Brązowy posążek młodzieńca z lat 530-520 p.n.e.

Sala Sifnijczyków: idąc w kierunku ruchu wskazówek zegara widzi się najpierw rzeźbiarski fryz (525 p.n.e.) ze skarbca Sifnos [D], po lewej (przy ścianie podłużnej) fryz wschodni (spotkanie bogów i wojna trojańska), na przyległej ścianie poprzecznej fryz północny z Gigantomachią (walką bogów z olbrzymami), a na ścianie podłużnej części fryzu zachodniego (sąd Parysa) i południowego (u-prowadzenie córek Leukiposa przez Dioskurów). W prawej części sali stoją: sfinks z Naksos z lat 570-560 p.n.e. i torsy obu kariatyd (ok. 525 p.n.e.) ze skarbca Sifnijczyków.
Sala Skarbca Ateńczyków: tu znajdują się 24 metopy ze skarbca Ateńczyków [F] (ok. 490 p.n.e.) z wyobrażeniem walki Ateńczyków z Amazonkami oraz czynami Tezeusza i Heraklesa (na lewo i prawo od wejścia).
/ i 2 Sala Świątyni Apollina: pozostałości tympanonów zachodniego i wschodniego (ok. 510 p.n.e.); mała krowa z brązu (Vl-V w.p.n.e.); dwa hymny na cześć Apollina ze znakami nutowymi; dedykacje.

Sala Steli Nagrobnych: najważniejszym eksponatem jest stela atlety (ok. 465 p.n.e.) ze sługą; ponadto piękna marmurowa głowa Dionizosa (IV w. p.n.e.); ołtarz (I w. p.n.e.) z płaskorzeźbami.
Sala Tolosa: rekonstrukcja części belkowania tolosa (świątyni w kształcie rotundy).
Sala Agiasza: dwie części potężnej kolumny akantowej (335-325 p.n.e.) z trzema tańczącymi dziewczętami (zapewne córkami króla Kekropsa – pierwotnie 11 m wysokości kolumna zwieńczona była trójnogiem). Naprzeciwko stoi kilka posągów (dar wotywny Diadocha II z Tessalii), z których godne uwagi są: będący dziełem Lizyppa wyidealizowany posąg atlety Agiasza, wielokrotnego zwycięzcy olimpiad (ok. 350 p.n.e.); posąg filozofa (280-270 p.n.e.).
Sala Woźnicy Kwadrygi: tu wystawiono najsławniejsze z dziel sztuki znalezionych w Delfach – stworzoną ok. r. 475 p.n.e. przez Sotadesa z Tespiai postać woźnicy z brązu oraz część kwadrygi, którą tyranowi Golonowi z Syrakuz, zwycięzcy wyścigu, ofiarował jego brat Polizałoś. Należy zwrócić uwagę na pełną wyrazu dłoń, naturalnie ukształtowane stopy, oczy z oprawionych kamieni, delikatne rzęsy i zwycięsko uśmiechnięte usta.

Sala Antinoosa: wymienić należy gabloty ze skorupami waz i brązowymi posążkami, posągiem dziewczynki oraz słynnym neoklasycznym posągiem Antinoosa (II w.), przyjaciela cesarza rzymskiego Hadriana.
Z muzeum przechodzi się obok rzymskiej posadzki mozaikowej z wczesnochrześcijańskiej bazyliki z V w. (postaci ludzi i zwierząt; znajdujący się tam sarkofag jest bez znaczenia) z powrotem do głównej drogi, potem na lewo i prosto do Świętej Dzielnicy. Wejście prowadzi przez bramę południowo-wschodnią [28]. Zwiedzanie rozpoczyna się od właściwego wejścia głównego, bramy zachodniej [1]; po prawej znajdował się Skarbiec Tebański [2], po lewej – Skarbiec Beocki [3]. Na wprost przy głównym wejściu [28] rozpoczyna się Święta Droga. Na jej zakręcie, w prawo stoi Skarbiec Syfnosu [4], po lewej stał Skarbiec Syrakuz [5], Z tych skarbców zostały niemal tylko fundamenty. Idąc Świętą Drogą dalej, w górę, widzi się zrekonstruowany na koszt rządu greckiego w latach 1904-1906 Skarbiec Ateńczyków [6]. Niewielka budowla do-rycka powstała po bitwie pod Maratonem (490 p.n.e.) kosztem dziesiątej części łupów zabranych Persom jako wotum dla Apollina. Na metopach belkowania (kopie; oryginały w muzeum) wyobrażo-
no czyny Herkulesa i narodowego bohatera Ateńczyków, Tezeusza. Tu znaleziono – znajdujące się również w muzeum – hymny do Apollina z zapisem nutowym.

Obok widać pozostałości podłużnej archaicznej budowli, buleuterium [7], ratusza Delf; za nią stała najstarsza budowla Delf, Świątynia Gei [8], gdzie mieściła się pierwotnie wyrocznia, strzeżona przez smoczycę Delfinę. Również po lewej stronie Świętej Drogi wznosi się skała Sybilli [9], miejsce kultu Gei jako przepowiadającej przyszłość, cokół [10] na którym stał Sfinks z Naksos wysokości 10 m (obecnie w muzeum) i zbudowana ok. roku 475 p.n.e. Sala Kolumnowa Ateńczyków [11], Z której zachowały się trzy z siedmiu monolitycznych kolumn. Sala była przeznaczona dla przechowywania trofeów z bitew morskich. Za halą kolumnową zwraca uwagę wspaniały mur tarasu z wielokątnych bloków kamienia (VI w. p.n.e.), na którym w okresie od 200 r. p.n.e. do 100 n.e. wyryto liczne rozporządzenia urzędowe, które pozwalają wysnuć ważne wnioski o historii sanktuarium.,
W tym miejscu Święta Droga przecina plac Halos (boisko) [12], na którym podczas Igrzysk Pytyjskich odgrywano scenę zabicia smoczycy Delfiny przez Apollina.

Przy narożu tarasu świątynnego należy skręcić na Świętej Drodze w lewo i przejść obok fundamentu, na którym stał pomnik ofiarny Platei [13] w postaci kolumny z trójnogiem i złotą misą. Kolumna ta przeniesiona została do Stambułu przez Konstantyna Wielkiego i pod nazwą „kolumny wężów” stoi przy At Mey-dani. Za nią na wysokim cokole [14] stało wotum mieszkańców Rodos – złoty powóz słoneczny. Po lewej stronie zrekonstruowany ołtarz Apollina [15], będący wotum z wyspy Chios; obok ołtarza Zeusa w Olimpii była to największa świętość Grecji. Cały plac przed świątynią otaczały wspaniałe budowle wotywne, z których pozostały tylko szczątki, m.in. baza słynnej kolumny akantowej [16] przeniesionej do muzeum.

Wyżej położona jest Świątynia Apollina [17]. Pierwsza świątynia z VII w. p.n.e. spaliła się w r. 548 p.n.e. i została zastąpiona w latach 514-505 p.n.e. przez kamienną budowlę, postawioną kosztem ofiar napływających z całej Grecji. Gdy i ta świątynia uległa zniszczeniu przez trzęsienie ziemi w r. 373 p.n.e., zbudowano na jej wzór (w latach 370-330 p.n.e.) nową świątynię, której pozostałości przetrwały do naszych czasów. Plan tej świątyni jest czytelny do dziś: właściwe pomieszczenia sanktuarium otaczała kolumnada z 38 kolumn z porowatego tufu wulkanicznego (po 15 w ścianach podłużnych i po 6 na ścianach frontowej i tylnej, licząc kolumny narożne podwójnie). Sześć kolumn ustawiono na dawnym miejscu. Świątynia liczyła 60 m długości i 24 m szerokości.
Z ozdobionej figurami celli schody prowadziły w dół do oikos, pomieszczeni dla oczekujących na poradę i do sanktuarium. Tam przechowywano spadły rzekomo z nieba kamień Omfalosa, a obok szczeliny w ziemi słynny trójnóg na którym siedziała Pytia ogłaszając swe przepowiednie. Poza nią mieli tu do stęp jedynie kapłani, którzy z pozbawionych związku słów Pytii, oszołomionej podniecającymi woniami i przeżuwanymi liśćmi lauru, składali niejednoznaczne często przepowiednie. Od północno-zachodniego naroża świątyni wchodzi się pod górę do teatru; na prawo od schodów stało wotum [18] przedstawiające Aleksandra Wielkiego w walce z lwem.
Teatr [19] w Delfach został zbudowany w IV w. p.n.e. i odnowiony w r. 159 n.e. _ Na 35 rzędach stopni mieściło się 5 000 widzów. Dobrze zachowała się otoczona krytą rynną deszczową scena, zwana orchestrą. Na proscenium umieszczono płaskorzeźbę (I w.; obecnie w muzeum) przedstawiającą czyny Heraklesa. Z teatru roztacza się szczególnie piękny widok na Świątynię Apollina, całą Świętą Dzielnicę i wspaniały krajobraz górski. Z tego miejsca można wejść do położonego na poziomie 654 m n.p.m. stadionu | znajdującego się poza obszarem Świętej Dzielnicy, zbudowanego – jak głosi zachowany napis – w V w. p.n.e., ale przebudowanego za czasów rzymskich. Stadion liczył 178 m długości i 28 m szerokości, widownia mieściła 7000 osób. Po jego północno-wschodniej stronie wznosił się rzymski łuk triumfalny, z którego pozostały cztery filary; tędy wchodzili uczestnicy igrzysk. Igrzyska Pytyjskie ku czci Apollina miały wielkie znaczenie dla całego świata greckiego i zwycięstwo Apollina nad Pytonem. Początkowo odbywały się co osiem lat (w dolinie Krisa), a od czasu pierwszej świętej wojny co cztery lata (pierwsze igrzyska odbyły się w r. 582 p.n.e). Wróciwszy tą samą drogą lub ścieżką w pobliżu stadionu dochodzi się do szosy wiodącej do wsi Delfy. Na końcu schodów prowadzących od teatru w dół należy skręcić w lewo. Obok miejsca [18], gdzie stal dar wotywny Aleksandra Wielkiego, znaleziono [20] słynny posąg powożącego kwadrygą.

W drodze powrotnej wokół Świątyni Apollina [17] można zobaczyć dalsze pozostałości budowli; wymienić należy wotum Dia-i locha II [21], z dziewięcioma posągami, przedstawiającymi członków jego rodziny, ¦ których sześć przeniesiono do muzeum. Za Skarbcem Ateńczyków [6] i Skarbcem mieszkańców Syrakuz [2], zbudowanym przez nich świadomie naprzeciw Skarbca Ateńczyków dla podkreślenia ich zwycięstwa, Święta Droga prowadzi w dół. Wzdłuż niej wznosiły się liczne skarbce i pomniki, m.in. po prawej dorycki Skarbiec Sikyonu [22] (525 p.n.e.), cokół daru wotywnego Tarentyńczyków [23] (473 p.n.e.), po lewej pomnik królów Argos [24] (ok. 365 p.n.e.) składający się pierwotnie z dwudziestu posągów, naprzeciw niego półkolista baza [25], na której stały posągi siedmiu Epigonów (ok. 450 p.n.e.). Dalej następują pozostałości szczególnie okazałych budowli: po lewej pretensjonalny pomnik Lacedemończyków (Spartan) [26] zbudowany na cześć ich zwycięstwa nad Atenami pod Aigospotamoi w r. 404 p.n.e, po prawej wotum Ateńczyków [27], z r. 460 p.n.e. z okazji zwycięstwa pod Maratonem.

Brama południowo-wschodnia [28] od r. 460p.n.e. pełni [1] rolę głównego wejścia do Świętej Dzielnicy (zamiast bramy zachodniej). Przechodząc przez pozostałości rzymskiej agory z wczesnochrześcijańskimi budowlami dochodzi się do Źródła Kastalijskiego. Źródło, zawdzięczające swoją nazwę nimfie Kastalii, położone jest – nieco powyżej drogi – u stóp potężnego wąwozu wcinającego się głęboko w ściany skalne Fedriad. Tu Pytia i poszukujący jej rady dokonywali rytualnych ablucji. Woda źródlana płynie najpierw spokojnie do dawniej zakrytego naturalnego zbiornika, utworzonego przez ścianę skalną i dostawiony do niej mur, a stąd do dużego wykutego w skale basenu. Nad nim znajdują się wnęki, w których stały posągi i dary wotywne. To ujęcie wodne powstało później od widocznej jeszcze właściwej obudowy studni. Po krótkim odcinku ulicy prowadzącej do Aten dochodzi się do gimnazjonu. Ta budowla zbudowana przez Rzymian w IV w. p.n.e. służyła przygotowaniom do igrzysk odbywających się na stadionie; w okresie hellenizmu, jak o tym świadczą odnalezione napisy, w pomieszczeniach gimnazjonu odbywały się też wykłady uczonych przybyłych do Delf oraz recytacje poezji. Gimnazjon mieścił się na dwóch tarasach: na górnym znajdowały się bieżnie: kryta (ksystos) i otwarta (paradromis), a na dolnym (w kolejności zwiedzania)
– rzymska łaźnia z ciepłą wodą, termy z basenem z zimną wodą oraz palestra, kwadratowy dziedziniec otoczony kolumnadami i pomieszczeniami do namaszczania ciała i do wypoczynku. Na tarasie Marmaria stało pierwotnie Sanktuarium Ateny Pronaia, szanowanej jako bogini-opiekunki. Pozostałości świątyni, ołtarzy i skarbców są jeszcze dobrze widoczne.